Shloka 44
Adhyāya 262: Śabda-brahman, Para-brahman, and the Ethics of Tyāga
Kapila–Syūmaraśmi Saṃvāda
कारणैर्थर्ममन्विच्छन् स लोकानाप्तुते शुभान् । जाजले! यह आत्मा ही प्रधान तीर्थ है। आप तीर्थसेवनके लिये देश-देशमें मत भटकिये। जो यहाँ मेरे बताये हुए अहिंसाप्रधान धर्मोका आचरण करता है तथा विशेष कारणोंसे धर्मका अनुसंधान करता है, वह कल्याणकारी लोकोंको प्राप्त होता है ।। ४३ ई || भीष्म उवाच एतानीदृशकान् धर्मास्तुलाधार: प्रशंसति,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! इस प्रकार हिंसारहित, युक्तिसंगत तथा श्रेष्ठ पुरुषोंद्वारा सेवित धर्मोकी ही तुलाधार वैश्यने सदा प्रशंसा की थी
kāraṇair dharmam anvicchan sa lokān āpnute śubhān | jājale! ya ātmā hi pradhānaṁ tīrtham | āpa tīrtha-sevana ke liye deśa-deśa meṁ mat bhaṭakiye | yo ’tra mayā proktān ahiṁsā-pradhānān dharmān ācarati tathā viśeṣa-kāraṇaiḥ dharmasya anusandhānaṁ karoti sa kalyāṇakārīl lokān prāpnoti || (bhīṣma uvāca) etānīdṛśakān dharmās tulādhāraḥ praśaṁsati |
भीष्म म्हणाले—हे जाजली! जो धर्माचा खरा हेतु शोधतो, तो शुभ लोकांना प्राप्त होतो. जाण, आत्माच प्रधान तीर्थ आहे; केवळ तीर्थदर्शनासाठी देशोदेशी भटकू नकोस. जो येथे मी सांगितलेल्या अहिंसाप्रधान धर्मांचे आचरण करतो आणि विवेकयुक्त कारणांनी धर्माची परीक्षा करतो, तो कल्याणकारी लोकांना प्राप्त होतो. अशाच अहिंसक, युक्तिसंगत आणि श्रेष्ठ पुरुषांनी आचरलेल्या धर्माचीच वैश्य तुलाधार नेहमी प्रशंसा करीत असे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True purification is primarily inward: the Self is the highest ‘tīrtha’. Dharma should be practiced with ahimsa at its center and examined through sound reasons, rather than pursued as mere external ritual or travel.
Bhishma, instructing within the Shanti Parva, recalls and endorses the teaching associated with the merchant Tulādhāra: he advises Jājali (and by extension the listener) not to rely on outward pilgrimage alone, but to live non-violently and to inquire into dharma’s real grounds to attain auspicious realms.