Shloka 163
Adhyāya 262: Śabda-brahman, Para-brahman, and the Ethics of Tyāga
Kapila–Syūmaraśmi Saṃvāda
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैव कर्तव्यतां पुन: । जो करने योग्य कर्मोको अपना कर्तव्य समझता है और उसका पालन न होनेपर भय मानता है
brahmaiva vartate loke naiva kartavyatāṃ punaḥ |
या लोकी ब्रह्मच वर्तते; म्हणून त्याहून वेगळे असे बंधनकारक ‘कर्तव्य’ नाही. जो करणीय कर्मांना आपले कर्तव्य मानतो आणि ते न पाळल्यास भय मानतो; ज्याच्या दृष्टीने ऋत्विक्, हविष्य, मंत्र आणि अग्नी—हे सर्व ब्रह्मच आहे; आणि जो कोणतेही कर्तव्य ‘माझे’ असे मानत नाही—कर्तृत्वाचा अभिमान न ठेवता—तोच खरा ब्राह्मण आहे.
चुलाधार उवाच
Educational Q&A
Seeing Brahman as the sole reality behind all actions and ritual elements dissolves the ego of doership and possessive duty; true brāhmaṇa-hood is defined by this non-appropriating wisdom rather than by mere ritual performance.
Cūlādhāra is instructing his interlocutor in Śānti Parva by redefining dharma and brahminhood: he shifts the focus from fear-driven obligation and external ritual identity to inner realization—everything involved in sacrifice is Brahman, and one should act without the conceit ‘I am the doer’ or ‘this duty is mine’.