Shloka 14
Daṇḍa, Ahiṃsā, and Proportional Kingship: The Dyumatsena–Satyavān Dialogue (दण्ड-अहिंसा-विवेकः)
निपानानीव गोभ्योऊपि क्षेत्रे कुल्ये च भारत । स्मृतिर्हिं शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते,भरतनन्दन! जैसे बहुत-सी गौओंको पानी पिलानेसे निपान (क्षुद्र जलाशय) सूख जाते हैं तथा जैसे अधिक खेतोंकी सिंचाई करनेसे नहरोंका पानी निपट जाता है, उसी प्रकार सनातन वैदिक धर्म अथवा स्मृति-शास्त्र धीरे-धीरे क्षीण होकर कलियुगके अन्तिम भागमें दिखायी ही नहीं देता है
yudhiṣṭhira uvāca | nipānānīva gobhyo 'pi kṣetre kulyāṃ ca bhārata | smṛtir hi śāśvato dharmo viprahīṇo na dṛśyate ||
युधिष्ठिर म्हणाला—हे भारत! जसे अनेक गायी पाणी पिल्याने लहान निपाणे आटतात आणि जसे अनेक शेतांना पाणी दिल्याने कुल्यांतील जल संपते, तसेच स्मृतीत जपलेला शाश्वत धर्म—म्हणजे प्राचीन वैदिक मर्यादा—हळूहळू क्षीण होत जातो; आणि विद्वान विप्र नसतील तर तो दिसेनासा होतो.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Dharma, even when described as perennial, depends on living transmission and competent custodians of sacred learning; when the learned community that preserves, teaches, and applies it declines, dharma becomes practically invisible—like water sources depleted by overuse.
In the Śānti Parva’s instruction on governance and righteousness, Yudhiṣṭhira reflects on how dharma and Smṛti-based norms fade over time. He uses everyday agrarian images—cattle ponds drying up and canals running out—to illustrate the gradual exhaustion of religious-ethical practice when its sustaining social supports weaken.