Shloka 15
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् | आत्मकर्मोद्धवां तात जिद्नावर्ता दुरासदाम्
saṃsārasāgaragamāṃ yonipātāladustarām | ātmakarmoddhavāṃ tāta jihvāvartāṃ durāsadām ||
व्यास म्हणाले—तात! ही संसार-धारा संसार-सागरात जाऊन मिळते; तिची खोली योनी व पाताळासारखी असल्याने ती पार करणे अत्यंत कठीण आहे. ती स्वतःच्या कर्मांपासूनच उत्पन्न होते; जिभेची (रस-लालसेची) भोवरा तिचा आवर्त आहे आणि तिच्याजवळ जाणेही धोकादायक. शुद्ध बुद्धी व आत्मसंयमानेच मनुष्य ती पार करून सुरक्षित तीर गाठतो.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Worldly bondage is self-created through one’s own karma and cravings; sense-driven appetite (symbolized by the tongue) becomes a whirlpool that drags one back into saṃsāra. The remedy implied is purification of intellect, restraint, and disciplined living aimed at liberation.
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Vyāsa addresses a listener affectionately (“tāta”) and teaches through a vivid allegory: saṃsāra is a terrifying river leading into the ocean of continued existence, difficult to cross because of inner forces like craving and habit.