Shloka 9
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
आहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्त निवेशयेत् सत्त्वे चित्तं समावेश्य तत: कालंजरो भवेत्,शब्द: श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसम्भवम् | प्राणश्रेष्ठा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रय: शब्द, श्रोत्रेन्द्रिय तथा शरीरके सम्पूर्ण छिद्र--ये तीनों वस्तुएँ आकाशसे उत्पन्न हुई हैं। प्राण, चेष्टा तथा स्पर्श--ये तीनों वायुके गुण (कार्य) हैं
āhatya sarvasaṅkalpān sattve cittaṁ niveśayet | sattve cittaṁ samāveśya tataḥ kālaṁjaro bhavet, śabdaḥ śrotraṁ tathā khāni trayaṁ ākāśasambhavam | prāṇaśreṣṭhā tathā sparśa ete vāyuguṇās trayaḥ
व्यास म्हणाले— सर्व संकल्पांचा नाश करून चित्त सत्त्वात स्थापन करावे. चित्त सत्त्वात दृढपणे लीन झाले की तो काळ व जरा यांच्या क्षयापासून मुक्त होतो. शब्द, श्रोत्र आणि शरीरातील छिद्रे—ही तिन्ही आकाशोत्पन्न आहेत. प्राण, चेष्टा आणि स्पर्श—ही तिन्ही वायूचे गुण आहेत.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Restrain and dissolve all saṅkalpas (mental intentions/constructs) and fix the mind in sattva; such absorption leads toward freedom from time’s corrosive power, while also understanding the elemental origins of sense-qualities (sound from ākāśa; touch and vital motion from vāyu).
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa continues a doctrinal exposition: he links inner discipline (mind established in sattva) with Sāṅkhya-style cosmology describing how sensory functions and bodily features arise from the subtle elements.