Shloka 16
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
स््नातकानामिदं शास्त्र वाच्यं पुत्रानुशासनम् । तदिदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने,बेटा! व्रतधारी स्नातकोंको ही तुम इस मोक्ष-शास्त्रका उपदेश करना। जिसका मन शान्त नहीं है, जिसकी इन्द्रियाँ वशमें नहीं हैं तथा जो तपस्वी नहीं है, उसे इस ज्ञानका उपदेश नहीं करना चाहिये गुणान् नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि । मनः:षष्ठानि सर्वाणि बुद्धयभावे कुतो गुणा:
vyāsa uvāca | snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam | tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasmine | guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api | manaḥ-ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhy-abhāve kuto guṇāḥ ||
व्यास म्हणाले—पुत्रा! हा शास्त्र-उपदेश व्रतधारी स्नातकांनाच सांगावा. ज्याचे मन अशांत आहे, ज्याच्या इंद्रिया दमनात नाहीत आणि जो तपस्वी नाही—त्याला हे ज्ञान देऊ नये. कारण गुणांकडे नेणारी बुद्धीच असते आणि इंद्रियांवर शासन करणारीही बुद्धीच. मनासह सहाही करण बुद्धीवर अवलंबून आहेत; जिथे विवेकबुद्धी नाही, तिथे गुण कसे उत्पन्न होतील?
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation-teaching should be given only to a qualified, disciplined recipient: one who is calm, self-restrained, and committed to tapas. Virtue and self-mastery depend on buddhi (discernment); without it, the mind and senses cannot be rightly governed, and ethical qualities do not take root.
In the Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa lays down a rule of transmission: this ‘instruction to a son’—a mokṣa-oriented doctrine—is to be taught selectively. He justifies this by explaining the inner hierarchy: buddhi guides virtues and regulates the senses; without discernment, the mental-sensory complex cannot sustain dharmic qualities.