Shloka 23
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:
vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
व्यास म्हणाले—इंद्रियांमुळे प्रमोह, भ्रम आणि चित्ताचा आवर्त उठतो—घ्राणाने, श्रवण व दर्शनाने; रस व स्पर्शाने विचित्र आसक्ती निर्माण होते; आणि शीत-उष्णाच्या अनुभवानें मनात वाऱ्यासारखी अस्थिरता जागी होते. सत्त्वाचे सेवन केल्याने धीर पुरुष निद्रा (आळस-अप्रमाद) छेदण्यास योग्य होतो. म्हणून योगात सांगितलेले पाच दोष—काम, क्रोध, लोभ, भय आणि पाचवा स्वप्न/निद्रा—यांचा समूळ उच्छेद करावा. क्रोध शमाने जिंकावा, काम संकल्पत्यागाने पराभूत करावा, आणि सत्त्वाभ्यासाने निद्रेचे निवारण करावे.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.