Shloka 19
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्
vyāsa uvāca | vidhūma iva dīptārcir āditya iva dīptimān, sattva-saṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ pañcamaṃ ca svapnam—ime pañca doṣāḥ proktāḥ—tān sarvathā ucchetayet | teṣāṃ madhye krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattva-guṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṃ kartum arhati ||
व्यास म्हणाले—धूररहित ज्वालेप्रमाणे, तेजस्वी सूर्याप्रमाणे, धीर पुरुष सत्त्वाचे सेवन केल्याने निद्रेचा उच्छेद करण्यास योग्य होतो. योगात विद्वानांनी पाच दोष सांगितले आहेत—काम, क्रोध, लोभ, भय आणि पाचवा स्वप्न; यांचा तो पूर्णपणे उन्मूलन करावा. यांपैकी क्रोध शमाने—मनोनिग्रहाने—जिंकावा, काम संकल्पत्यागाने पराभूत करावा; आणि सत्त्वगुणाच्या पोषणाने धीर पुरुष निद्रेचा अंत करू शकतो.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that a yogic aspirant should uproot five inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and dreaming—and that practical methods exist: anger is subdued by śama (calm self-restraint), desire is weakened by abandoning saṅkalpa (the mental resolve that feeds craving), and sleep/torpor is overcome by cultivating sattva (clarity and balance).
Within Śānti Parva’s instruction on peace and inner discipline, Vyāsa delivers a didactic teaching on yogic self-mastery, using luminous imagery (smokeless flame, radiant sun) to describe the purified, sattvic practitioner who becomes capable of overcoming sleep and other mental faults.