Shloka 183
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते । योगी पाँचों इन्द्रियोंको वशमें करके उन्हें दृढ़तापूर्वक मनमें स्थापित करे। जब छठे मनसहित ये इन्द्रियाँ बुद्धिमें स्थिर होकर प्रसन्न (स्वच्छ) हो जाती हैं
prasīdanti ca saṁsthāya tadā brahma prakāśate | yogī pañcendriyāṇi vaśaṁ kṛtvā tāni dṛḍhatayā manasi saṁsthāpayet | yadā ṣaṣṭhena manasā saha imāni indriyāṇi buddhau sthirībhūya prasīdanti (svacchībhavanti), tadā tasya yoginaḥ brahma-sākṣātkāro bhavati |
इंद्रिये एकत्र करून स्थिर केली असता ती प्रसन्न व निर्मळ होतात; तेव्हा ब्रह्म प्रकाश पावतो. योगीने पाचही इंद्रिये वश करून त्यांना दृढपणे मनात स्थापन करावे. जेव्हा ही इंद्रिये—सहाव्या मनासह—बुद्धीत स्थिर होऊन शांत व स्वच्छ होतात, तेव्हा त्या योग्यास ब्रह्माचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार होतो.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Brahman is realized when the practitioner disciplines the sensory faculties and the mind, stabilizing them in the intellect; clarity and serenity of inner instruments allow the highest reality to manifest.
Vyāsa is instructing on yogic practice within the Śānti Parva’s liberation-oriented discourse, describing the inner sequence: restrain the five senses, anchor them in the mind, steady mind-and-senses in buddhi, and thereby attain direct realization of Brahman.