Shloka 8
अध्यात्म-तत्त्व-निर्णयः
Adhyātma Taxonomy: Elements, Faculties, and Guṇas
क्रान्ते विष्णुर्बले शक्र: कोष्ेडग्निर्भोक्तुमिच्छति । कर्णयो: प्रदिश:श्रोत्र॑ जिद्दवायां वाक् सरस्वती,चरणोंकी गतिमें विष्णु और बाहुबल [पाणि नामक इन्द्रिय] में इन्द्र स्थित हैं। उदरमें अग्निदेवता प्रतिष्ठित हैं, जो भोजन चाहते और पचाते हैं। कानोंमें श्रवणशक्ति और दिशाएँ हैं तथा जिह्लामें वाणी और सरस्वती देवीका निवास है
krānte viṣṇur bale śakraḥ koṣṭhe 'gnir bhoktum icchati | karṇayoḥ pradiśaḥ śrotraṁ jihvāyāṁ vāk sarasvatī ||
व्यास म्हणाले—मानवदेहात देवतांचे पवित्र अधिष्ठान आहे. पायांच्या गतीत विष्णू, बाहुबलात इंद्र, आणि उदरात अग्नी प्रतिष्ठित असून तो अन्नाची इच्छा उत्पन्न करून त्याचे पचन करतो. कानांत श्रवणशक्ती व दिशा वास करतात, आणि जिभेत वाणी व देवी सरस्वतीचे निवासस्थान आहे. म्हणून देह हा धर्माचा अभिषिक्त क्षेत्र आहे; इंद्रियांचा उपयोग संयम, शुचिता व श्रद्धेने करावा—ही शक्ती आपली मालकी नसून आपल्याकडे सोपवलेली आहे असे जाणून।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that human faculties are not merely personal capacities but sacred endowments presided over by deities—movement by Viṣṇu, strength by Indra, digestion by Agni, hearing and spatial orientation by the directions, and speech by Sarasvatī. Recognizing this sanctifies bodily life and supports ethical restraint: one should move, act, eat, listen, and speak in ways consistent with dharma.
In Śānti Parva’s instructional setting, Vyāsa is describing an inner cosmology: the gods are said to be stationed in specific bodily functions and organs. This is part of a broader didactic explanation meant to guide conduct by portraying the body as a divine habitation.