Shloka 16
Adhyātma-krama: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Hierarchy and Citta-Prasāda (आध्यात्मक्रमः)
उत्सीदन्ति स्वधर्माक्ष तत्राधर्मेण पीडिता: । गवां भूमेश्च ये चापामोषधीनां च ये रसा:,उस समय अधर्मसे पीड़ित हो सभी वर्णोके स्वधर्म नष्ट हो जाते हैं। गौ, जल, भूमि और ओषधियोंके रस भी नष्टप्राय हो जाते हैं
utsīdanti svadharmākṣa tatrādharmeṇa pīḍitāḥ | gavāṃ bhūmeś ca ye cāpāmoṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ ||
व्यास म्हणाले—हे अक्ष! जेव्हा लोक अधर्माने पीडित होतात, तेव्हा त्यांचे स्वधर्म ढासळून नष्ट होऊ लागतात. त्या काळी जीवनाचे आधार—गाई, भूमी, पाणी आणि औषधींचे रस—हेही क्षीण होऊन जणू नष्टप्राय होतात.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Adharma does not remain a private moral failure; it erodes svadharma (right duty) across society and even weakens the life-supporting order of nature—cattle, land, water, and the nourishing potency of plants.
Vyāsa is instructing his listener (addressed as Akṣa), describing the consequences of a society dominated by adharma: social duties collapse and the natural world’s sustaining resources deteriorate.