Shloka 14
Gṛhastha-vṛtti and Niyama: Models of Householder Livelihood and Discipline (गृहस्थवृत्ति-नियमाः)
कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् । मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च
vyāsa uvāca | kālodakena mahatā varṣāvartena santatam | māsormibhir ṛtuvegena pakṣolapatṛṇena ca | nimeṣonmeṣa-phenena dinarātri-jalapravāhaiḥ | kāmadevo bhayaṅkaro grāhaḥ | vedā yajñāś ca naukāḥ | dharmo dvīpaḥ prāṇinām āśrayabhūtaḥ | artha-kāmau jalāni | satyabhāṣaṇaṃ mokṣaś ca ubhe tīre | hiṃsā-rūpā vṛkṣāḥ tasmin kāla-pravāhe vahanti | yugaṃ maryādā | brahmaiva ca taṃ kālanadaṃ prasūte parvataḥ | tasmin pravāhe patitā vidhātṛ-sṛṣṭāḥ sarve prāṇino yamalokaṃ prati ākarṣyante ||
व्यास म्हणाले—काळरूपी महान नदी वाहत आहे. तिचे जल म्हणजेच काळ; वर्षा हे तिचे अखंड उठणारे भोवरे. महिने तिच्या उचंबळणाऱ्या लाटा; ऋतू तिचे वेगवान प्रवाह; पक्ष तिच्या वेली व तृण. निमेष-उन्मेष तिचा फेस; दिवस-रात्र तिची धारा. त्यात कामरूपी भयंकर ग्राह दडलेला आहे. वेद व यज्ञ ही नौका; धर्म हा प्राण्यांना आश्रय देणारा द्वीप. अर्थ व काम हे तिचे जल; सत्यवचन व मोक्ष हे तिचे दोन तीर. हिंसारूपी वृक्ष त्या प्रवाहात वाहत जातात. युग ही तिची मर्यादा, आणि ब्रह्म हा त्या कालनदीचा पर्वत-उगम आहे. त्या प्रवाहात पडून विधात्याने घडविलेले सर्व प्राणी यमलोकाकडे ओढले जातात.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Time is an irresistible current carrying all beings toward death and judgment; only disciplined life—grounded in Dharma, truthful speech, and oriented to moksha—provides safe footing and a way to ‘cross’ the dangers of desire, violence, and attachment.
Vyāsa delivers a sustained metaphor: the cosmos is a river of Time with cycles (days, months, seasons, yugas) as its features; desire is a predator within it; Vedic knowledge and sacrifice are boats; Dharma is a refuge-island; and all created beings are pulled along toward Yama’s realm.