Shloka 10
Prahlāda–Indra Saṃvāda: Kartṛtva (Agency) and Svabhāva (Nature) in the Causation of Karma
इसलिये बुद्धिके द्वारा मनको समाहित करके समस्त प्राणियोंमें स्थित परमात्मामें लगावे। किसीका अहित न सोचे, असम्भव वस्तुकी कामना न करे, मिथ्या पदार्थोंकी चिन्ता न करे और सफल प्रयत्न करके मनको ज्ञानके साधनमें लगा दे। वेदान्त-वाक्योंके श्रवण तथा सुदृढ़ प्रयत्नसे उत्तम ज्ञानकी प्राप्ति होती है ।।
tasmād buddhyā manaḥ samādhāya sarvabhūteṣu sthitaṃ paramātmānaṃ niveśayet | na kasyacid ahitaṃ cintayet, aśakyaṃ vastu na kāṅkṣet, mṛṣāpadārthān na cintayet, saphalaprayatnena ca manaḥ jñānasādhane yojayet | vedāntavākyānāṃ śravaṇena dṛḍhaprayatnena ca uttamajñānaprāptir bhavati || vivakṣatā ca sadvākyaṃ dharmasūkṣmam avekṣatā | satyāṃ vācam ahiṃsrāṃ ca vaded anapavādinīm | yasyāṃ śāṭhyaṃ kāṭhinyaṃ krauryam paiśunyaṃ ca sarvathā nāsti, tādṛśīṃ vācam api svalpamātrāṃ susthiracittena vaktavyām ||
भीष्म म्हणाले—म्हणून विवेकबुद्धीने मनाला समाहित करून सर्व प्राण्यांत वसणाऱ्या परमात्म्यात ते स्थिर करावे. कोणाचाही अहित विचारू नये; अशक्याची इच्छा करू नये; मिथ्या विषयांची चिंता करू नये; आणि सफल प्रयत्नाने मनाला ज्ञानसाधनांत युक्त करावे. वेदान्त-वाक्यांचे श्रवण आणि दृढ साधनेने परम ज्ञान प्राप्त होते. जो उत्तम वचन बोलू इच्छितो आणि धर्माची सूक्ष्मता पाहतो, त्याने सत्य, अहिंसक व परनिंदारहित वाणी बोलावी. ज्यात कपट, कठोरता, क्रूरता व चुगली इत्यादी दोष नाहीत—अशी निर्दोष वाणीही अल्पच, आणि स्थिर चित्ताने बोलावी।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Discipline the mind through discernment and orient it toward the indwelling Supreme Self; pursue knowledge through Vedantic listening and steady effort; and practice dharmic speech—truthful yet non-harming and free from slander, deceit, harshness, cruelty, and gossip, spoken sparingly with a composed mind.
In the Shanti Parva’s post-war instruction, Bhishma continues advising Yudhishthira on subtle dharma: inner restraint (mind fixed on the Self) and outer conduct (ethical speech) as practical disciplines for attaining higher knowledge and sustaining social harmony.