Shloka 19

Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)

Devanagari script

मध्ये च हृदयस्यैका शिरा तत्र मनोवहा । शुक्रे संकल्पजं नृणां सर्वगात्रै्विमुड्चति

Transliteration

madhye ca hṛdayasyaikā śirā tatra manovahā | śukre saṅkalpajaṃ nṛṇāṃ sarvagātrair vimucyati ||

Translation

हृदयाच्या मध्यभागी ‘मनोवहा’ नावाची एकच नाडी आहे—जी मनाला वहाते. पुरुषाच्या ठायी कामविषयक संकल्प उत्पन्न झाला की ती शुक्रावर क्रिया करून सर्व अवयवांतून ते ओढून बाहेर प्रवाहित करते.

Word by Word

• मध्ये: in the middle
• मध्ये: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: मध्य
• Form: Neuter, Locative, Singular

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• हृदयस्य: of the heart
• हृदयस्य: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: हृदय
• Form: Neuter, Genitive, Singular

• एका: one (single)
• एका: Karta
• Type: Adjective
• Root: एक
• Form: Feminine, Nominative, Singular

• शिरा: vein/channel (nāḍī)
• शिरा: Karta
• Type: Noun
• Root: शिरा
• Form: Feminine, Nominative, Singular

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र

• मनोवहा: mind-carrying
• मनोवहा: Karta
• Type: Adjective
• Root: मनोवह
• Form: Feminine, Nominative, Singular

• शुक्रे: in semen
• शुक्रे: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: शुक्र
• Form: Neuter, Locative, Singular

• संकल्पजम्: born of intention/resolve
• संकल्पजम्: Karma
• Type: Adjective
• Root: संकल्पज
• Form: Neuter, Accusative, Singular

• नृणाम्: of men
• Type: Noun
• Root: नृ
• Form: Masculine, Genitive, Plural

• सर्वगात्रैः: by/through all the limbs
• सर्वगात्रैः: Karana
• Type: Noun
• Root: सर्वगात्र
• Form: Neuter, Instrumental, Plural

• विमुञ्चति: releases/lets out
• Type: Verb
• Root: मुच्
• Form: Present, 3rd, Singular, Parasmaipada

Speaker

भीष्म उवाच

Characters & Entities

• Bhīṣma
• hṛdaya (heart)
• manovahā śirā (mind-carrying channel)
• śukra (semen)