Shloka 4
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम् । न श्रोत्रलिड्रं श्रवणेन दर्शन तथा कृतं पश्यति तद् विनश्यति,मनुष्य नेत्रोंद्वारा आत्माके रूपका दर्शन नहीं कर सकता। त्वचा नामक इन्द्रिय उसका स्पर्श नहीं कर सकती; क्योंकि वह इन्द्रियोंकी भी इन्द्रिय अर्थात् उनका प्रकाशक है। उस आत्माके स्वरूपका श्रवणेन्द्रियके द्वारा श्रवण नहीं हो सकता; क्योंकि वह शब्दरहित है। ज्ञानविषयक विचारसे जब आत्माका साक्षात्कार किया जाता है, तब उसके साधनोंका बाध हो जाता है
na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano na paśyati sparśanam indriyendriyam | na śrotrendriyaṁ śravaṇena darśanaṁ tathā kṛtaṁ paśyati tad vinaśyati ||
भीष्म म्हणाले—आत्म्याचे रूप डोळ्यांनी दिसत नाही; स्पर्शेंद्रिय असलेली त्वचा त्याला स्पर्श करू शकत नाही, कारण आत्माच इंद्रियांचा अंतःप्रकाशक—इंद्रियांचीही इंद्रिय—आहे. कानांनीही त्याचे श्रवण होत नाही, कारण तो शब्दातीत आहे. विवेकज्ञानाने जेव्हा आत्मसाक्षात्कार होतो, तेव्हा सामान्य ज्ञानाची साधने गळून पडतात; कारण त्यांच्याद्वारे जे ग्रहण होते ते नश्वर असते.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The ātman cannot be grasped as a sensory object: it is not visible, tangible, or audible, because it is the inner illuminator and controller of the senses. True realization arises through discriminative knowledge, and with that realization the ordinary means that operate on perishable objects lose their relevance.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he emphasizes an Upaniṣadic point: the Self is subtler than sensory perception, and spiritual insight requires turning from external objects toward inner discernment.