Shloka 9
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यथा प्रदीप्त: पुरत: प्रदीप: प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन् | तथेह पज्चेन्द्रियदीपवृक्षा ज्ञानप्रदीप्ता: परवन्त एव,जिस प्रकार अग्निसे प्रज्वलित दीपक स्वयं प्रकाशित होता हुआ पासमें स्थित अन्य वस्तुओंको भी प्रकाशित कर देता है, उसी प्रकार इस शरीररूप वृक्षमें स्थित पाँच इन्द्रियाँ चैतन्यरूपी ज्ञानके प्रकाशसे प्रकाशित होकर विषयोंको प्रकाशित करती हैं (उनका प्रकाश चिन्मय प्रकाशके ही अधीन होनेके कारण वे पराधीन हैं। स्वतः प्रकाश करनेमें समर्थ नहीं हैं)
yathā pradīptaḥ purataḥ pradīpaḥ prakāśam anyasya karoti dīpyan | tathaiha pañcendriya-dīpa-vṛkṣe jñāna-pradīptāḥ paravanta eva ||
जसा अग्नीने प्रज्वलित झालेला दीप स्वतः प्रकाशमान होऊन जवळ ठेवलेल्या इतर वस्तूंनाही उजळतो, तसाच या देह-रूपी वृक्षात असलेल्या पाच इंद्रिय-रूपी दीपांना ज्ञानरूपी चैतन्याचा प्रकाश लाभून ते आपापले विषय प्रकट करतात. पण त्यांची प्रकाशशक्ती पराधीन आहे—ती स्वतःहून नाही, अंतःप्रकाशाच्या अधीनच आहे.
भीष्म उवाच