Shloka 7
मनस्–बुद्धि–गुणविचारः (Manas–Buddhi–Guṇa Inquiry) — Meditation and Nirguṇa Realization
अभयं चानिमित्तं च न तत् क्लेशसमावृतम् । द्वाभ्यां मुक्त त्रिभिर्मुक्तमष्टाभिस्त्रिभिरेव च
abhayaṃ cānimittaṃ ca na tat kleśasamāvṛtam | dvābhyāṃ muktaṃ tribhir muktam aṣṭābhis tribhir eva ca ||
भीष्म म्हणाले—ते परम तत्त्व अभय आहे आणि कोणत्याही बाह्य निमित्त-कारणाविना आहे; ते क्लेशांनी आच्छादित नाही. ते प्रिय-अप्रिय या द्वैतापासून मुक्त आहे; त्या भावांना उत्पन्न करणाऱ्या तीन गुणांपासूनही मुक्त आहे; आणि देहधर्माच्या अष्टविध संकुलापासूनही मुक्त आहे. तेथे ज्ञाता-ज्ञान-ज्ञेय ही त्रिपुटीही नाही; म्हणूनच ते क्षय व भय यांपलीकडचे परमधाम म्हणून सांगितले जाते.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse characterizes the Supreme as unconditioned and fearless: not obscured by kleśas, not driven by dualities (like/dislike), not constituted by the three guṇas, and transcending the structures of embodied experience—so completely that even the subject–object–knowledge triad is absent.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he describes the nature of the highest abode/Reality by negating layers of bondage—afflictions, dualities, guṇas, and cognitive triads—to guide the listener toward non-attached, discriminative understanding.