Shloka 42
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थ कुरुते बुद्धिसप्तमै: । निर्विचेष्टेरजानद्धिः परमात्मा प्रदीपवत्
indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ | nirviceṣṭerajānaḍḍhiḥ paramātmā pradīpavat ||
भीष्म म्हणाले—परमात्मा स्वतः निष्क्रिय आहे आणि साधनांसारखा जाणणारा नाही; तरी मन-बुद्धीसह सात साधनांच्या द्वारा तो इंद्रियांना दीपकासारखे प्रकाशाचे कारण करतो. जसा घड्यात ठेवलेला दीपक घड्याच्या छिद्रांतून प्रकाश पसरवून वस्तूंचे ज्ञान घडवितो, तसा देहांत स्थित परमात्मा अन्यथा जड असलेल्या इंद्रिया व मन-बुद्धी यांच्या द्वारा सर्व पदार्थांचा अनुभव घडवितो.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Consciousness (Paramātman) is the inner illuminator: the senses, mind, and intellect are inert instruments that function like openings for a lamp’s light. Knowing and experience occur because the Self ‘lights up’ these faculties, not because the faculties are independently conscious.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he uses a vivid metaphor (lamp inside a pot) to explain how the inner Self enables cognition through the bodily instruments, supporting a teaching on the distinction between the Self and the psycho-physical apparatus.