Shloka 32
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
अथ यद् दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मन: । प्रवृत्त रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत्,जब अपने मनमें दुःखसे युक्त अप्रसन्न्ताका भाव जाग्रत् हो, तब यह समझना चाहिये कि रजोगुणकी प्रवृत्ति हुई है। अतः उस दुःखको पाकर मनमें चिन्ता न करे (क्योंकि चिन्तासे दुःख और बढ़ता है)
atha yad duḥkhasaṃyuktam aprītikaram ātmanaḥ | pravṛttaṃ raja ity eva tan na saṃrabhya cintayet ||
जेव्हा मनात दुःखयुक्त व अंतःकरणाला अप्रिय वाटणारी अवस्था उत्पन्न होते, तेव्हा ती रजोगुणाची प्रवृत्तीच आहे असे जाणावे. म्हणून त्या दुःखाला भेटल्यावर चिंताग्रस्त विचारांनी मन अस्वस्थ करू नये; कारण चिंता दुःख वाढविते.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Sorrowful, displeasing mental states should be identified as the rise of rajas; instead of feeding them with anxious rumination, one should remain unagitated, since worry intensifies suffering.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on inner discipline and ethical living; here he gives a practical diagnostic: recognize distress as a guṇa-driven movement (rajas) and avoid reactive worry.