Shloka 10
Adhyāya 179 — Bharadvāja’s Reductionist Inquiry into Jīva and Pañcabhūta Dissolution
गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन । सर्प: परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते
gṛhārambho hi duḥkhāya na sukhāya kadācana | sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukham edhate ||
भीष्म म्हणाले—घर उभारण्याचा आणि ते सांभाळण्याचा उद्योग हा खरे तर दुःखाचाच कारणीभूत असतो; त्यातून कधीही टिकाऊ सुख मिळत नाही. पाहा, साप दुसऱ्यांनी केलेल्या घरात (बिळात) शिरूनही सुखाने राहतो. या दृष्टांताने अनासक्ती व परिग्रहत्याग शिकविला; म्हणून सर्प ‘गुरु’ ठरला.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that attachment to building and owning a home brings ongoing trouble and anxiety, whereas freedom from possessiveness—living lightly without ‘mine-ness’—supports peace. The snake exemplifies using what is available without the burden of acquisition.
In Bhishma’s instruction during the Shanti Parva, he uses a brief analogy: a snake comfortably occupies a dwelling made by others. The point is to counsel a life of minimal entanglement and to discourage obsession with house-building and property.