Shloka 12
प्रजाविसर्ग-तत्त्वनिर्णयः | Cosmogony of Elemental Emergence
Bharadvāja–Bhṛgu Dialogue
जब-जब एक-एक रात बीतनेके साथ ही आयु बहुत कम होती चली जा रही है, तब छिछले जलमें रहनेवाली मछलीके समान कौन सुख पा सकता है? ।।
yasyāṁ rātryāṁ vyatītāyāṁ na kiñcit śubham ācaret | tadaiva vandhyaṁ divasam iti vidyād vicakṣaṇaḥ | anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyur abhyeti mānavam |
ज्या रात्रीच्या व्यतीत होण्यावर मनुष्य कोणतेही शुभ कर्म करत नाही, तो दिवस विवेकी पुरुष ‘वंध्य’—व्यर्थ—समजावा. इच्छा पूर्ण होण्याआधीच मृत्यु मनुष्याजवळ येऊन ठेपतो. रात्रीमागून रात्र गेली की आयुष्य कमी होत असताना, उथळ पाण्यात अडकलेल्या माशासारखा कोण सुख पावेल?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Time is steadily consuming life; therefore one should not let a day pass without some śubha (wholesome, dharmic) action. A day without good conduct is ‘vandhya’—fruitless—because death may arrive before one’s desires are fulfilled.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma addresses Yudhishthira with ethical counsel. Here he emphasizes urgency and vigilance: nights pass, lifespan shrinks, and death approaches unexpectedly, so one must actively practice dharma rather than postponing it.