Shloka 33
Ajagara-vrata (The ‘Python’ Discipline): Prahrāda Questions a Wandering Sage
भोजन करके विश्राम कर लेनेपर गौतम इस प्रकार चिन्ता करने लगा--“अहो! मैंने लोभ और मोहसे प्रेरित होकर सुन्दर सुवर्णका यह महान् भार ले लिया है। अभी मुझे बहुत दूर जाना है। रास्तेमें खानेके लिये कुछ भी नहीं है, जिससे मेरे प्राणोंकी रक्षा हो सके ।। कि कृत्वा धारयेयं वै प्राणानित्यभ्यचिन्तयत् । ततः स पथि भोक्तवयं प्रेक्षमाणो न किंचन,“अब मैं कौन-सा उपाय करके अपने प्राणोंको धारण कर सकूँगा?' इस प्रकारकी चिन्तामें वह मग्न हो गया। पुरुषसिंह! तदनन्तर मार्गमें भोजनके लिये कुछ भी न देखकर उस कृतघ्नने मन-ही-मन इस प्रकार विचार किया--'यह बगुलोंका राजा राजधर्मा मेरे पास ही तो है। यह मांसका एक बहुत बड़ा ढेर है। इसीको मारकर ले लूँ और शीचघ्रतापूर्वक यहाँसे चल दूँ”
bhojanaṃ kṛtvā viśrāmaṃ ca samāśritya gautama evaṃ cintayām āsa— “aho! lobha-moha-preritaḥ śubhra-svarṇasya mahā-bhāraṃ mayā gṛhītaḥ. adhunā me dūraṃ gantavyam. pathi bhojanārthaṃ kiṃcid api nāsti yena prāṇā rakṣyeyuḥ. kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai prāṇān?” ity abhyacintayat. tataḥ sa pathi bhoktavyaṃ prekṣamāṇo na kiṃcana. atha sa kṛtaghnaḥ manasā evam avadhārayat— “ayaṃ baka-rājā rājadharmā mama samīpe eva. eṣa māṃsasya mahān rāśiḥ. enam eva hatvā gṛhītvā śīghram ito gamiṣyāmi.”
भोजन करून विश्रांती घेतल्यावर गौतम असा विचार करू लागला—“हाय! लोभ आणि मोहाच्या प्रेरणेने मी या सुंदर सुवर्णाचा हा महान् भार उचलला आहे. अजून मला फार दूर जायचे आहे; पण वाटेत खाण्यास काहीच नाही, ज्याने प्राण टिकतील. कोणता उपाय करून मी प्राण धारण करू?” अशा चिंतेत तो गुंतला. मग मार्गात खाण्याजोगे काहीही न दिसल्यावर तो कृतघ्न मनात म्हणाला—“बगळ्यांचा राजा राजधर्म तर माझ्याजवळच आहे; तो तर जणू मांसाचा मोठा ढीग आहे. त्याला मारून घेईन आणि लवकर इथून निघून जाईन।”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how greed (lobha) and delusion (moha) distort judgment: a person who has already benefited from another’s presence can still become ‘kṛtaghna’ (ungrateful) and rationalize harm for self-preservation. It frames ethical failure as beginning in inner calculation—when survival and gain are pursued without gratitude and dharma.
Gautama, burdened by a heavy load of gold and lacking provisions for the road, worries about sustaining his life. Seeing no food, he turns his attention to Rājadharmā, the king of herons who is nearby, and decides to kill him for meat so he can continue his journey quickly.