Shloka 4
Bhīmasena’s Counsel on Grief, Inner Conflict, and the Duty of Kingship (भीमसेन-उपदेशः)
'जनेश्वर! मैंने कई बार मनमें निश्चय किया कि “अब नहीं बोलूँगा, नहीं बोलूँगा;' परंतु अधिक दु:ख होनेके कारण बोलना ही पड़ता है। आप मेरी बात सुनें ।।
janeśvara! mayā bahuśo manasi niścayaḥ kṛtaḥ—“idānīṃ na vakṣyāmi, na vakṣyāmi”; kintu duḥkhasya bāhulyāt vaktum eva pravṛtto ’smi. mama vacanaṃ śṛṇu. bhavataḥ sampramoheṇa sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtam; viklavatvaṃ ca naḥ prāptaṃ, abalattvaṃ tathaiva ca.
“हे जनेश्वर! मी अनेकदा मनात ठरविले—‘आता बोलणार नाही, बोलणार नाही।’ पण दुःख अतिशय वाढल्याने बोलणे भाग पडले आहे; माझे शब्द ऐका. तुमच्या या मोहामुळे सर्व काही संशयात पडले आहे; आणि आम्हालाही व्याकुळता व दुर्बलता प्राप्त झाली आहे।”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how a leader’s confusion (sampramoha) spreads uncertainty and weakness among others, and it frames truthful speech as a reluctant but necessary duty when suffering and disorder demand counsel.
The speaker addresses a ruler as ‘janeśvara,’ saying he had repeatedly resolved to remain silent but is forced to speak due to overwhelming sorrow; he then blames the ruler’s bewilderment for creating doubt and causing the group to become shaken and weak.