Shloka 88
Śaraṇāgata-Atithi-Dharma in the Kapota Narrative (कपोत-आख्यानम्—शरणागतधर्मः)
विश्वामित्र उवाच उपादाने खादने चास्ति दोष: कार्यात्यये नित्यमत्रापवाद: । यस्मिन् हिंसा नानृतं वाच्यलेशो- $भक्ष्यक्रिया यत्र न तदगरीय:,विश्वामित्र बोले--चाण्डाल! मैं इसे मानता हूँ कि तुमसे दान लेने और इस अभक्ष्य वस्तुको खानेमें दोष है फिर भी जहाँ न खानेसे प्राण जानेकी सम्भावना हो, वहाँके लिये शास्त्रोंमें सदा ही अपवाद वचन मिलते हैं। जिसमें हिंसा और असत्यका तो दोष है ही नहीं, लेशमात्र निन्दारूप दोष है। प्राण जानेके अवसरोंपर भी जो अभक्ष्य-भक्षणका निषेध ही करनेवाले वचन हैं, वे गुरुतर अथवा आदरणीय नहीं हैं
Viśvāmitra uvāca: upādāne khādane cāsti doṣaḥ; kāryātyaye nityam atrāpavādaḥ. yasmin hiṃsā nānṛtaṃ vācyaleśo bhakṣyakriyā yatra na tad garīyaḥ.
विश्वामित्र म्हणाले—अशा दानाचा स्वीकार आणि निषिद्ध अन्नाचे भक्षण यात दोष आहेच; पण जेव्हा प्राणांवर बेतते, तेव्हा शास्त्रांत नेहमीच अपवाद सांगितला आहे. जिथे हिंसा नाही, असत्य नाही, तिथे दोष फक्त निंदारूप अल्पसा राहतो. म्हणून प्राणसंकटातही अभक्ष्य-भक्षणाचा सर्वथा निषेध करणारी वचने अधिक गुरुतर किंवा अधिक प्रमाण मानली जात नाहीत.
विश्वामित्र उवाच
Educational Q&A
General prohibitions (like not accepting certain gifts or not eating forbidden food) can be overridden by apavāda—scriptural exceptions—when a grave necessity threatens life. If the act avoids greater sins such as violence and falsehood, the remaining fault is minimal, and rigid prohibitions in such emergencies are not the higher authority.
Viśvāmitra addresses a Cāṇḍāla while justifying an ethically difficult act—accepting and eating what is normally improper—by appealing to the principle of emergency-dharma (āpaddharma): in life-threatening situations, scripture allows exceptions, and the moral weight shifts toward preserving life without committing greater wrongs.