Shloka 12
आपद्धर्मे राज्ञः नीतिः — Bharadvāja’s Counsel on Crisis-Statecraft (Śānti Parva 138)
Devanagari script
ततः प्रसृततोयं त॑ प्रसमीक्ष्य जलाशयम् । बबन्धुर्विविधैयोगैर्मत्स्यान् मत्स्योपजीविन:
Translation
त्यानंतर मत्स्योपजीविन मच्छीमारांनी तो जलाशय पाहिला; त्यातील पाणी बरेच बाहेर गेलेले दिसताच त्यांनी विविध उपायांनी तेथील मासे पकडून बांधून टाकले.
Word by Word
ततःthen/thereupon
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात् अव्यय)
Formअव्यय
प्रसृत-तोयम्whose water has flowed out
प्रसृत-तोयम्:
Karma
TypeAdjective
Rootप्रसृत (√सृ) + तोय (तोय-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
तत्that
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रसमीक्ष्यhaving observed/seen
प्रसमीक्ष्य:
TypeVerb
Rootप्र + सम् + √ईक्ष्
Formक्त्वान्त (अव्ययकृदन्त), पूर्वकाल
जलाशयम्reservoir/pond
जलाशयम्:
Karma
TypeNoun
Rootजलाशय (जल + आशय)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
बबन्धुःthey bound/caught (ensnared)
बबन्धुः:
TypeVerb
Root√बन्ध्
Formलिट् (परस्मैपद), प्रथमपुरुष, बहुवचन
विविधैःby various
विविधैः:
Karana
TypeAdjective
Rootविविध
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
योगैःmeans/methods/devices
योगैः:
Karana
TypeNoun
Rootयोग
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
मत्स्यान्fish
मत्स्यान्:
Karma
TypeNoun
Rootमत्स्य
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
मत्स्य-उपजीविनःthose who live by fish (fisherfolk)
मत्स्य-उपजीविनः:
Karta
TypeNoun
Rootमत्स्य + उपजीविन्
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
Speaker
भीष्म उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes