Shloka 21
Kāpavya-carita (कापव्यचरित) — Reforming Dasyus through Regulated Rāja-Dharma
यथा मृगस्य विद्धस्य पदमेकं पद नयेत् । लक्षेद् रुधिरलेपेन तथा धर्मपदं नयेत्
yathā mṛgasya viddhasya padam ekaṃ pada nayet | lakṣed rudhiralepena tathā dharmapadaṃ nayet ||
भीष्म म्हणाले—जसा बाणाने विद्ध झालेल्या हरिणाच्या पावलांवर रक्ताचा लेप लागल्यामुळे ती पाऊलखुणा पाऊलोपाऊल दिसत राहते आणि शिकाऱ्याला त्या हरिणाच्या ठिकाणापर्यंत नेते, तसाच धर्माचा ‘पदचिन्ह’ही शोधता येतो. सर्पाच्या पाऊलखुणेसारखे धर्माचे यथार्थ स्वरूप जाणणे अत्यंत कठीण आहे; तरी जो धर्म (१) वेदविहित आहे, (२) स्मृत्यांनी अनुमोदित आहे, (३) सज्जनांनी आचरलेला आहे, आणि (४) अंतःकरणाला हितकर व प्रिय वाटतो—तो चतुर्गुणसम्पन्न धर्म मार्गदर्शक ठरून धर्माच्या खऱ्या स्वरूपापर्यंत पोहोचवतो. जो असा धर्म उपदेशतो, तोच खरा धर्मज्ञ होय.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is subtle and difficult to identify, but it can be reliably approached through a fourfold guide: what the Veda enjoins, what the Smṛtis endorse, what good people practice, and what a purified conscience finds wholesome and dear. Teaching and following such dharma is the mark of a true dharma-knower.
In Bhishma’s instruction during the Śānti Parva, he uses a vivid hunting simile: a wounded deer leaves a blood-marked trail that guides the hunter to its location. Likewise, the fourfold criteria function as a ‘trail’ that leads a seeker toward the authentic understanding of dharma, which is otherwise as hard to trace as a serpent’s track.