Shloka 45
त्रिवर्गमूलनिश्चयः — Determining the Roots of Dharma, Artha, and Kāma
Mahābhārata, Śānti-parva 123
जो सम्पूर्ण जगतको शिक्षा देनेवाले हैं, वे धर्म प्रजापतिसे दण्डको ग्रहण करके प्रजाकी रक्षाके लिये सदा जागरूक रहते हैं। ब्रह्मपुत्र सनातन व्यवसाय वह दण्ड धर्मसे लेकर लोकरक्षाके लिये जागते रहते हैं ।।
vyavasāyāt tatastejo jāgarti paripālayat | oṣadhyastejasastasmādoṣadhībhyaś ca parvatāḥ ||
वसूहरोमा म्हणाले—संपूर्ण जगताला शिक्षण देणारा धर्म, प्रजापतीकडून दंड स्वीकारून प्रजेरक्षणासाठी सदैव जागा असतो. ब्रह्मपुत्र सनातन ‘व्यवसाय’ही धर्माकडून दंड घेऊन लोकरक्षणासाठी जागता राहतो. पुढे व्यवसायाकडून दंड मिळाल्यावर ‘तेज’ जगाचे रक्षण करीत सजग राहते. तेजापासून ओषधी, ओषधींपासून पर्वत; पर्वतांपासून रस, रसापासून निर्ऋति आणि निर्ऋतिपासून ज्योती—अशा क्रमाने दंड धारण करून लोकरक्षणासाठी सर्व सदैव जागृत राहतात।
वसुहरोम उवाच
Educational Q&A
Protective authority (daṇḍa) must be grounded in disciplined resolve (vyavasāya) and exercised with constant vigilance; when aligned with dharma it sustains the world’s welfare, linking governance to a wider cosmic order.
In the Śānti Parva’s discourse on dharma and rulership, Vasuharoma explains how the power that protects society stays ‘awake’ and how, in a chain of dependence, elements like tejas, herbs, and mountains are portrayed as successive supports in the maintenance of worldly order.