Shloka 193
Satya–Anṛta Viveka (Discrimination between Truth and Falsehood) | सत्य–अनृत विवेकः
अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात् | परंतु प्राण-संकटके समय, विवाहके अवसरपर, दूसरेके धनकी रक्षाके लिये तथा धर्मकी रक्षाके लिये असत्य बोला जा सकता है
arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharma-kāraṇāt | parantu prāṇa-saṅkaṭake samaye vivāha-ke avasarapar dvitīyasya dhanasya rakṣā-kṛte tathā dharmasya rakṣā-kṛte asatyaṃ vaktuṃ śakyate |
भीष्मांनी सांगितले— सत्यवचन हा प्रधान धर्म आहे; तरीही धर्मात काही विरळ व मर्यादित अपवाद मानलेले आहेत. प्राणसंकटाच्या वेळी, विवाहप्रसंगी, दुसऱ्याच्या धनाच्या रक्षणासाठी तसेच धर्माच्या रक्षणासाठी असत्य बोलता येते. ही फसवणुकीची मोकळीक नसून, प्राण व धर्म वाचविण्यासाठीची मर्यादित परवानगी आहे.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Truth is a major dharma, but dharma is also contextual: in exceptional situations—especially to protect life, preserve another’s rightful property, or safeguard dharma itself—speaking an untruth may be allowed. The permission is narrow and purpose-bound, not a general approval of deception.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma, Bhishma is advising Yudhishthira on ethical decision-making. He explains how competing duties can arise and how, in rare cases, the higher aim of protecting life and dharma can override strict literal truth-telling.