Shloka 32
न हाातो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम । यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप,देवेश्वर! सुरश्रेष्ठ! नाना प्रकारके व्यवहारचतुर लोगोंके ऐश्वर्यपर शासन करना जितना कठिन काम है, उससे बढ़कर दुष्कर कर्म दूसरा कोई नहीं है
na hi ato duṣkaraṁ karma kiñcid asti surottama | yathā vividhavṛttānām aiśvaryam amarādhipa devēśvara suraśreṣṭha ||
हे देवेश्वर, हे सुरश्रेष्ठ! नाना स्वभाव व नाना व्यवहार असलेल्या चतुर जनांवर सार्वभौम सत्ता चालवून शासन करणे जितके कठीण आहे, त्याहून अधिक दुष्कर कर्म दुसरे नाही.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the hardest duty of a ruler is not conquest or ritual, but the ethical and practical challenge of governing people with varied dispositions and behaviors; true sovereignty requires discernment, restraint, and skill in dealing with diversity.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma addresses the king (Yudhiṣṭhira) and, by invoking epithets of the lord of the gods (Indra), emphasizes that administering power over a heterogeneous society is an exceptionally difficult responsibility.