Shloka 27
मृदु-तीक्ष्ण-नीति तथा दुष्टलक्षण-विज्ञानम्
Measured Policy and the Recognition of Malicious Disposition
अशक्यमिति कृत्वा वा ततो<चन्यै: संविदं चरेत् । ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरद्धिणीम्,जो कार्य अकेले करना असम्भव हो जाय, उसीके लिये दूसरोंके साथ बैठकर विचार- विमर्श करे। यदि शत्रु दूरस्थ होनेके कारण दृष्टिगोचर न हो तो उसपर ब्रह्मदण्डका प्रयोग करे और यदि शत्रु निकटवर्ती होनेके कारण दृष्टिगोचर हो तो उसपर चतुरंगिणी सेना भेजकर आक्रमण करे
aśakyam iti kṛtvā vā tato 'nyaiḥ saṃvidaṃ caret | brahmadaṇḍam adṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu catur-aṅgiṇīm ||
जे कार्य एकट्याने करणे अशक्य ठरेल, त्यासाठी मग इतरांशी सल्लामसलत व संधि करावी. जे शत्रू दूर असल्याने दिसत नाहीत, त्यांच्यावर ब्रह्मदंड—धर्माधिकार व नीतिबळ—याचा प्रयोग करावा; आणि जे शत्रू जवळ असून दिसतात, त्यांच्यावर चतुरंगिणी सेना पाठवून आक्रमण करावे।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Do not persist in solitary action when a task exceeds one’s capacity; seek counsel and coordinated planning. Apply proportionate means: moral/political pressure for distant or unseen threats, and military force for immediate, visible threats.
In the Shanti Parva’s instruction on rājadharma, Bhishma advises the ruler on practical decision-making: when to consult allies/advisers, and how to choose between non-violent authoritative measures (brahmadaṇḍa) and direct military deployment (the fourfold army).