Shloka 31
कवचोष्णीषसंछज्ञा पताकारुचिरद्रुमा । चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूरगसंवृता,उस समय रणभूमिमें एक रक्तकी नदी बह चली, जो परलोककी ओर प्रवाहित होनेवाली थी। रक्त ही उसका जल था, रथ भँवरके समान प्रतीत होते थे, ध्वज तटवर्ती वृक्षेके समान जान पड़ते थे, हड्डियाँ कंकड़-पत्थरोंका भ्रम उत्पन्न करती थीं, कटी हुई भुजाएँ नाकोंके समान दिखायी देती थीं, धनुष उसके स्रोत थे, हाथी पार्श्ववर्ती पर्वत और घोड़े प्रस्तर-खण्डके तुल्य थे, मेदा और मज्जा ये ही उसके पंक थे, छत्र हंस थे, गदाएँ नौका जान पड़ती थीं, कवच और पगड़ी आदि वस्तुएँ सेवारके समान उस नदीके जलको आच्छादित किये हुए थीं, पताकाएँ सुन्दर वृक्ष-सी दिखायी देती थीं, चक्र (पहिये) चक्रवाकोंके समूहकी भाँति उस नदीका सेवन करते थे और त्रिवेणुरूपी सर्प उसमें भरे हुए थे
kavacoṣṇīṣasaṃchannā patākāruciradrumā | cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūragasaṃvṛtā ||
संजय म्हणाला—तेव्हा त्या रणभूमीवर रक्ताची एक नदी वाहू लागली, जणू परलोकाकडेच प्रवाहित होत होती. रक्तच तिचे जल होते; रथ भंवरांसारखे दिसत; ध्वज तीरावरील वृक्षांसारखे उभे होते; हाडे गोटे-दगडांचा भास देत; छिन्न भुजा सर्पांसारख्या भासत; धनुष्ये तिचे प्रवाह होते; काठांवर हत्ती पर्वतांसारखे आणि घोडे विखुरलेल्या शिळाखंडांसारखे होते. मेद व मज्जा तिचा चिखल; छत्रे हंसांसारखी; गदा नौकांसारख्या वाटत. कवच व पागोट्या शेवाळासारख्या तिच्या पृष्ठभागावर पसरल्या होत्या; पताका सुंदर वृक्षांसारख्या शोभत; चक्रांचे समूह चक्रवाकांच्या थव्याप्रमाणे तिचे जल पित होते; आणि ‘त्रिवेणु’ सर्पांनी ती भरून गेली होती.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses a stark extended metaphor—turning the battlefield into a ‘river of blood’—to underline the moral cost of war: glory and power are purchased with suffering, and the material signs of heroism (armor, banners, chariots) become mere debris in a landscape of death. It implicitly warns that when dharma collapses into violence, the world itself appears inverted and polluted.
Sañjaya, narrating the Kurukṣetra war, describes the scene after intense fighting: blood flows like a river, and the scattered instruments of battle—wheels, banners, armor, turbans—are poetically reimagined as features of that river (trees, birds, moss, serpents), emphasizing the battlefield’s horrific transformation.