Adhyaya 8

Verse 1

ऑपन--माज बछ। ऊँ ्स:-आ अष्टमो> ध्याय: उभयपक्षकी सेनाओंका समरांगणमें उपस्थित होना एवं बची हुई दोनों सेनाओंकी संख्याका वर्णन संजय उवाच व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा । अब्रवीत्‌ तावकान्‌ सर्वान्‌ संनहान्तां महारथा:

संजय म्हणाला—रात्र संपल्यावर राजा दुर्योधनाने तेव्हा तुमच्या सर्व योद्ध्यांना सांगितले—“महारथींनी कवच धारण करून युद्धासाठी सज्ज व्हावे.”

Verse 2

राज्ञश्न मतमाज्ञाय समनहात सा चमू: । अयोजयमन्‌ रथांस्तूर्ण पर्यधावंस्तथा परे

राजाचा हेतू जाणताच ती सेना तत्क्षणी सज्ज होऊ लागली. काहींनी त्वरेने रथ जुंपले, तर काहींनी सर्वत्र धाव घेऊन युद्धाची तयारी वेगाने केली.

Verse 3

अकल्प्यन्त च मातड्रा: समनहान्त पत्तय: । रथानास्तरणोपेतांश्षक्रुरन्ये सहस्रश:

हत्ती सजविले जाऊ लागले, पायदळ सैनिक कवच बांधू लागले, आणि सहस्रोंनी आस्तरणयुक्त रथ त्वरेने तयार केले.

Verse 4

वादित्राणां च निनद:ः प्रादुरासीद्‌ विशाम्पते । आयोधनार्थ योधानां बलानां चाप्युदीर्यताम्‌

हे प्रजानाथ! तेव्हा सर्व बाजूंनी नानाविध वाद्यांचा गंभीर निनाद उठला; आणि युद्धासाठी उद्यत योद्धे व पुढे सरकणाऱ्या सैन्यांचा महान् कोलाहलही ऐकू आला.

Verse 5

ततो बलानि सर्वाणि हतशिष्टानि भारत । प्रस्थितानि व्यदृश्यन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्‌,भारत! तत्पश्चात्‌ मरनेसे बची हुई सारी सेनाएँ मृत्युको ही युद्धसे लौटनेका निमित्त बनाकर प्रस्थान करती दिखायी दीं

त्यानंतर, हे भारत! संहारातून उरलेली सर्व सैन्ये प्रस्थान करताना दिसली—जणू मृत्यूच परतण्याचे कारण ठरवून; कारण त्या रणभूमीतून परतणेही मृत्यूद्वारेच शक्य होते.

Verse 6

शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथा: । प्रविभज्य बल॑ सर्वमनीकेषु व्यवस्थिता:,समस्त महारथी मद्रराज शल्यको सेनापति बनाकर और सारी सेनाको अनेक भागोंमें विभक्त करके भिन्न-भिन्न दलोंमें खड़े हुए

मद्रराज शल्याला सेनापती करून महारथींनी सर्व सेना विभागून अनेक अनीकांत मांडली आणि वेगवेगळ्या दलांत उभे राहिले।

Verse 7

इस प्रकार श्रीमह्ा भारत शल्यपर्वमें शल्यका सेनापतिके पदपर अभिषेकाविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ,ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिका: । कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणि: शल्योडथ सौबल:

त्यानंतर तुझ्या पुत्रासह तुझे सर्व योद्धे एकत्र जमले; त्यांत कृप, कृतवर्मा, द्रोणपुत्र अश्वत्थामा, शल्य आणि सौबल (शकुनी) होते।

Verse 8

न न एकेन योद्धव्यं कथज्चिदपि पाण्डवै:

कशाही प्रकारे पांडवांशी एकट्याने युद्ध करू नये।

Verse 9

यो होक: पाण्डवैर्युध्येद्‌ यो वा युध्यन्तमुत्सूजेत्‌ । स पज्चभिर्भवेद्‌ युक्त: पातकैश्नोपपातकै:

आपल्यापैकी जो कोणी पांडवांशी एकटा युद्ध करील, किंवा पांडवांशी झुंज देणाऱ्या वीराला जो सोडून देईल, तो पंचमहापातक व उपपातकांच्या दोषाने युक्त होईल।

Verse 10

(अद्याचार्यसुतो द्रौणि्नैंको युध्येत शत्रुभि: ।) अन्योन्यं परिरक्षद्धिय्योद्धव्यं सहितैश्न ह । एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथा:

परस्परांचे रक्षण करीत सर्वांनी एकत्रच युद्ध करावे; असा करार करून तेथील सर्व महारथी त्या निश्चयावर ठाम राहिले।

Verse 11

तथैव पाण्डवा राजन व्यूहा सैन्यं महारणे

संजय म्हणाला—हे राजन्! त्याचप्रमाणे पांडवांनीही त्या महायुद्धात व्यूह रचून आपली सेना नीट मांडली।

Verse 12

तद्‌ बल॑ भरतश्रेष्ठ क्षुब्धार्णवसमस्वनम्‌

संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ! त्या महाबलाने खवळलेल्या समुद्रासारखा गर्जनानाद केला।

Verse 13

समुद्धूतार्णवाकारमुद्धूतरथकुञ्जरम्‌ । भरतश्रेष्ठ वह सेना विश्षुब्ध महासागरके समान कोलाहल कर रही थी। उसके रथ और हाथी बड़े वेगसे आगे बढ़ रहे थे, मानो किसी महासमुद्रमें ज्वार उठ रहा हो ।।

संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ! तुमची सेना खवळलेल्या महासागरासारखी कोलाहल करीत होती। तिचे रथ व हत्ती प्रचंड वेगाने पुढे धावत होते, जणू विशाल समुद्रात भरती उसळली आहे। धृतराष्ट्र म्हणाला—द्रोण, भीष्म आणि राधेय (कर्ण) यांविषयी मी ऐकले आहे…

Verse 14

कथं रणे हत: शल्यो धर्मराजेन संजय

धृतराष्ट्र म्हणाला—हे संजय! धर्मराजाने रणात शल्याला कसे मारले? मला यथार्थ सांग।

Verse 15

संजय उवाच क्षयं मनुष्यदेहानां तथा नागाश्चवसंक्षयम्‌

संजय म्हणाला—हे राजन्! मी मनुष्यदेहांचा क्षय आणि हत्तींचाही संहार पाहिला; ते दृश्य अत्यंत घोर व भयावह होते।

Verse 16

आशा बलवती राजन पुत्राणां ते5भवत्तदा,माननीय नरेश! द्रोणाचार्य, भीष्म तथा सूतपुत्र कर्णके मारे जानेपर आपके पुत्रोंके मनमें यह प्रबल आशा हो गयी कि शल्य रणभूमिमें सम्पूर्ण कुन्तीकुमारोंका वध कर डालेंगे

संजय म्हणाला—राजन्, त्या वेळी तुमच्या पुत्रांच्या मनात एक प्रबळ आशा उत्पन्न झाली. माननीय नरेश! द्रोणाचार्य, भीष्म आणि सूतपुत्र कर्ण मारले गेल्यावर त्यांना दृढ विश्वास वाटला की शल्य रणभूमीत कुंतीपुत्रांचा सर्वांचा संहार करील.

Verse 17

हते द्रोणे च भीष्मे च सूतपुत्रे च पातिते । शल्य: पार्थान्‌ रणे सर्वान्‌ निहनिष्यति मारिष

द्रोण व भीष्म मारले गेले आणि सूतपुत्र कर्णही पाडला गेला, तेव्हा हे माननीय नरेश! तुमच्या पुत्रांच्या मनात ही प्रबळ आशा निर्माण झाली—‘शल्य रणात पृथापुत्रांचा सर्वांचा संहार करील.’

Verse 18

तामाशां हृदये कृत्वा समाश्चवस्य च भारत । मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम्‌

हे भारत! ती आशा हृदयात धरून आणि समरात महारथी मद्रराज शल्याचा आश्रय घेऊन त्याने तदनुसार आपला निर्धार केला.

Verse 19

नाथवन्तं तदा55त्मानममन्यन्त सुतास्तव । भारत! उसी आशाको हृदयमें रखकर आपके पुत्रोंको कुछ आश्वासन मिला और वे समरांगणमें महारथी मद्रराज शल्यका आश्रय ले अपने-आपको सनाथ मानने लगे ।।

तेव्हा तुमचे पुत्र स्वतःला सनाथ समजू लागले. हे भारत! तीच आशा हृदयात ठेवून त्यांना काही धीर आला आणि समरांगणात महारथी मद्रराज शल्याचा आश्रय घेऊन ते स्वतःला रक्षित मानू लागले. पण कर्ण मारला गेल्यावर पांडुपुत्रांनी सिंहनाद केला.

Verse 20

तान्‌ समाश्चास्य योधांस्तु मद्रराज: प्रतापवान्‌

महाराज! तेव्हा प्रतापी मद्रराज शल्याने त्या योद्ध्यांना धीर दिला. नंतर ‘सर्वतोभद्र’ नावाचा समृद्ध व्यूह रचून, सिंधी घोड्यांनी युक्त श्रेष्ठ रथावर आरूढ होऊन, आपले विचित्र धनुष्य कँपवत आणि अत्यंत वेग व विध्वंसक बळाने तो पांडवांवर चाल करून गेला.

Verse 21

व्यूह्म व्यूहं महाराज सर्वतो भद्रमृद्धिमत्‌ प्रत्युद्ययौ रणे पार्थान्‌ मद्रराज: प्रतापवान्‌

संजय म्हणाला—महाराज! प्रतापवान मद्रराज शल्याने ‘सर्वतोभद्र’ नावाचा समृद्ध व्यूह रचून, आपल्या योद्ध्यांना धीर देऊन, रणांगणात पांडवांना सामोरे जाण्यास प्रस्थान केले. तो भारनाशक, अतिवेगवान व विचित्र धनुष्य कंपित करीत, सिंधी घोड्यांनी युक्त श्रेष्ठ रथावर आरूढ होऊन पांडवांवर तुटून पडला.

Verse 22

विधुन्वन्‌ कार्मुकं चित्र भारघ्नं वेगवत्तरम्‌ । रथप्रवरमास्थाय सैन्धवाश्वंं महारथ:

संजय म्हणाला—विचित्र, भारनाशक व अतिवेगवान धनुष्य कंपित करीत आणि सिंधी घोड्यांनी युक्त श्रेष्ठ रथावर आरूढ होऊन तो महारथी पांडवांवर धावून गेला. एका बाजूला आश्वासन व व्यूहरचना, तर दुसऱ्या बाजूला सेनापतीचा निर्णायक वेग—युद्धाचा घोर प्रवाह पुढे ढकलणारा होता.

Verse 23

तस्य सूतो महाराज रथस्थो5शोभयद्‌ रथम्‌ । स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्षण:

संजय म्हणाला—महाराज! त्याचा सारथी रथावर उभा राहून कौशल्याने त्या रथाला शोभा आणू लागला. त्या रथाच्या आडोशाने संरक्षित होऊन तो शत्रुदमन वीर पुढे सरकला.

Verse 24

प्रयाणे मद्रराजो5भून्मुखं व्यूहस्य दंशित:

संजय म्हणाला—सेना निघाली तेव्हा मद्रराज व्यूहाच्या अग्रभागी होता—जणू दंश करण्यास सज्ज असलेला दात.

Verse 25

सव्ये5भूत्‌ कृतवर्मा च त्रिगर्ती: परिवारित:

संजय म्हणाला—व्यूहाच्या डाव्या बाजूस त्रिगर्तांनी वेढलेला कृतवर्मा उभा होता. उजव्या बाजूस शक व यवनांच्या सेनेसह कृपाचार्य होते. आणि पाठीमागे काम्बोजांनी घेरलेला अश्वत्थामा स्थित होता. अशा रीतीने कौरवांचा व्यूह अनुभवी सेनानायकांनी सुरक्षित करून दृढपणे उभा राहिला.

Verse 26

गौतमो दक्षिणे पाश्वे शकैश्न यवनै: सह । अश्वत्थामा पृष्ठतो5भूत्‌ काम्बोजै: परिवारित:

संजय म्हणाला—उजव्या पार्श्वभागी शक व यवनांसह गौतम (कृपाचार्य) उभा होता; आणि पृष्ठभागी काम्बोजांनी वेढलेला अश्वत्थामा स्थित होता.

Verse 27

दुर्योधनो5भवन्मध्ये रक्षित: कुरुपुज्गवै: । हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृत:

संजय म्हणाला—दुर्योधन मध्यभागी होता, कुरुपुंगवांनी रक्षित; आणि तो मोठ्या अश्वारूढ दलानेही वेढलेला होता, त्यात सौबल (शकुनी)ही होता.

Verse 28

पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य्‌ सैन्यमरिंदमा:

संजय म्हणाला—अरिंदम, महाधनुर्धर पांडवांनीही आपली सेना व्यूहबद्ध केली.

Verse 29

धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च सात्यकिश्व॒ महारथ:

संजय म्हणाला—धृष्टद्युम्न, शिखंडी आणि सात्यकी—हे तिघेही महारथी (अग्रभागी) होते.

Verse 30

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृत:

त्यानंतर राजा युधिष्ठिर स्वतःच्या सैन्यदळाने वेढलेला (अग्रसर झाला).

Verse 31

शल्यमेवाभिदुद्राव जिघांसुर्भरतर्षभ: । अपनी सेनासे घिरे हुए भरतश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरने शल्यको मार डालनेकी इच्छासे उनपर ही आक्रमण किया ।। हार्दिक्यं च महेष्वासमर्जुन: शत्रुसैन्यहा

संजय म्हणाला— स्वतःच्या सैन्याने वेढला गेला तरी भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर शल्याचा वध करण्याच्या इच्छेने थेट त्याच्यावर धावून गेला. त्याच वेळी शत्रुसैन्यसंहारक महाधनुर्धर अर्जुन महाबाणधारी हार्दिक्यावर तुटून पडला॥

Verse 32

गौतम॑ं भीमसेनो वै सोमकाश्ष महारथा:

संजय म्हणाला— भीमसेन, गौतम आणि सोमकांचे ते महारथी (त्या संग्रामात) उपस्थित/अग्रसर होते॥

Verse 33

माद्रीपुत्रो तु शकुनिमुलूकं च महारथम्‌

संजय म्हणाला— माद्रीपुत्र (नकुल) तेव्हा शकुनी आणि त्या महारथी उलूक यांचा सामना करू लागला॥

Verse 34

ससैन्यौ सहसैन्यौ तावुपतस्थतुराहवे । सेनासहित माद्रीकुमार नकुल और सहदेव युद्धस्थलमें अपनी सेनाके साथ खड़े हुए महारथी शकुनि और उलूकका सामना करनेके लिये उपस्थित थे || ३३ $ ।।

संजय म्हणाला— ते दोघेही आपापल्या सैन्यासह रणांगणात उभे राहिले. त्याचप्रमाणे तुमचे असंख्य योद्धे युद्धात पांडवांसमोर येऊन ठाकले॥

Verse 35

धृतराष्ट उवाच हते भीष्मे महेष्वासे द्रोणे कर्णे महारथे

धृतराष्ट्र म्हणाला— महाधनुर्धर भीष्म मारला गेल्यावर, आणि द्रोण तसेच महारथी कर्णही पडल्यावर…॥

Verse 36

कुरुष्वल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे । सुसंरब्धेषु पार्थेषु पराक्रान्तेषु संजय

धृतराष्ट्र म्हणाला— संजय! रणांगणात पांडवांपैकी थोडेच उरले असता, आणि पृथापुत्र पार्थ अत्यंत क्रुद्ध होऊन पूर्ण पराक्रमाने युद्ध करीत असता, तेव्हा पुढे काय झाले ते मला सांग।

Verse 37

मामकानां परेषां च कि शिष्टमभवद्‌ बलम्‌ | धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! महाधनुर्धर भीष्म, द्रोण तथा महारथी कर्णके मारे जानेपर जब युद्धस्थलमें कौरव और पाण्डवयोद्धा थोड़े-से ही बच गये थे और कुन्तीके पुत्र अत्यन्त कुपित होकर पराक्रम दिखाने लगे थे, उस समय मेरे और शत्रुओंके पक्षमें कितनी सेना शेष रह गयी थी? ।।

धृतराष्ट्र म्हणाला— संजय! भीष्म, द्रोण आणि महारथी कर्ण मारले गेल्यावर, रणांगणात कौरव व पांडव योद्धे थोडेच उरले असता, माझ्या पक्षात आणि शत्रुपक्षात किती सैन्य शिल्लक होते? संजय म्हणाला— राजन्! आम्ही आणि ते परपक्ष युद्धासाठी कसे उभे होतो, ते मी सांगतो।

Verse 38

एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ,पत्तिकोट्यस्तथा तिसख्रो बलमेतत्तवाभवत्‌ | भरतश्रेष्ठ) आपके पक्षमें ग्यारह हजार रथ, दस हजार सात सौ हाथी, दो लाख घोड़े तथा तीन करोड़ पैदल--इतनी सेना शेष रह गयी थी

संजय म्हणाला— भरतश्रेष्ठ! तुमच्या पक्षात अकरा हजार रथ आणि तीन कोटी पायदळ—एवढे सैन्य शिल्लक होते; हेच तुमचे उरलेले बल होते।

Verse 39

दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च । पूर्णे शतसहस्रे द्वे हयानां तत्र भारत

संजय म्हणाला— भारत! तेथे दहा हजार हत्ती आणि आणखी सातशे होते; आणि घोडे पूर्ण दोन लाख होते।

Verse 40

रथानां षघट्सहस्राणि षघट्सहस्राश्ष॒ कुज्जरा:,भारत! उस युद्धमें पाण्डवोंके पास छः: हजार रथ, छ: हजार हाथी, दस हजार घोड़े और दो करोड़ पैदल--इतनी सेना शेष थी

संजय म्हणाला— भारत! त्या युद्धात पांडवांकडे सहा हजार रथ, सहा हजार हत्ती, दहा हजार घोडे आणि दोन कोटी पायदळ—एवढे सैन्य शिल्लक होते।

Verse 41

दश चाश्वसहस््राणि पत्तिकोटी च भारत । एतद्‌ बल॑ पाण्डवानाम भवच्छेषमाहवे,भारत! उस युद्धमें पाण्डवोंके पास छः: हजार रथ, छ: हजार हाथी, दस हजार घोड़े और दो करोड़ पैदल--इतनी सेना शेष थी

संजय म्हणाला—हे भारत! त्या युद्धात पांडवांची उरलेली शक्ती दहा हजार घोडे आणि एक कोटी पायदळ इतकीच होती।

Verse 42

एत एव समाजममुर्युद्धाय भरतर्षभ । एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजवशे स्थिता:

संजय म्हणाला—हे भरतश्रेष्ठ! त्यांनी त्याच प्रकारे युद्धासाठी ती सेना सज्ज केली. हे राजेंद्र! अशी विभागणी करून ते मद्रराजाच्या अधीन उभे राहिले।

Verse 43

तथैव पाण्डवा: शूरा: समरे जितकाशिन:

संजय म्हणाला—त्याचप्रमाणे वीर पांडवही रणांगणात विजयशाली ठरले।

Verse 44

इमे ते च बलौघेन परस्परवधैषिण:

संजय म्हणाला—तुमच्या या सेना आणि त्यांच्या त्या सेना, मोठ्या समूहांत जमून, परस्परांचा वध करण्यास उद्यत आहेत।

Verse 45

ततः प्रववृते युद्ध घोररूपं भयानकम्‌ | तावकानां परेषां च निध्नतामितरेतरम्‌,फिर तो परस्पर प्रहार करते हुए आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंमें अत्यन्त भयानक घोर युद्ध छिड़ गया

संजय म्हणाला—मग तुमच्या आणि शत्रुपक्षाच्या सैनिकांनी परस्परांवर घाव घालत असताना अत्यंत घोर व भयाण युद्ध पेटून उठले।

Verse 76

अन्ये च पार्थिवा: शेषा: समयं चक्कुरादृता: । तदनन्तर आपके सम्पूर्ण सैनिक कृपाचार्य, कृतवर्मा, अश्वत्थामा, शल्य, शकुनि तथा बचे हुए अन्य नरेशोंने राजा दुर्योधनसे मिलकर आदरपूर्वक यह नियम बनाया--

उरलेले इतर राजेही आदरपूर्वक एक करारास आले. त्यानंतर कौरवसेनेतील उरलेले प्रमुख—कृपाचार्य, कृतवर्मा, अश्वत्थामा, शल्य, शकुनी आणि उरलेले अन्य नरेश—हे सर्व राजा दुर्योधनास भेटून, त्याचा सन्मान करून, पुढे काय करावे याविषयी एक नियम ठरवू लागले.

Verse 103

मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णमभ्यद्रवन्‌ परान्‌ । “आज आचार्यपुत्र अश्वत्थामा शत्रुओंके साथ अकेले युद्ध न करें। हम सब लोगोंको एक साथ होकर एक-दूसरेकी रक्षा करते हुए युद्ध करना चाहिये। ऐसा नियम बनाकर वे सब महारथी मद्रराज शल्यको आगे करके तुरंत ही शत्रुओंपर टूट पड़े

मद्रराज शल्याला पुढे करून ते शत्रूंवर वेगाने धावून गेले. त्यांनी असा नियम केला—“आज आचार्यपुत्र अश्वत्थामा शत्रूंशी एकट्याने युद्ध करणार नाही; आपण सर्वांनी एकत्र राहून, एकमेकांचे रक्षण करत युद्ध करावे.” असा निश्चय करून ते सर्व महारथी शल्याला अग्रभागी ठेवून ताबडतोब शत्रूंवर तुटून पडले.

Verse 113

अभ्ययु: कौरवान्‌ राजन्‌ योत्स्यमाना: समन्ततः । राजन! इसी प्रकार उस महासमरमें पाण्डव भी अपनी सेनाका व्यूह बनाकर सब ओरसे युद्धके लिये उद्यत हो कौरवोंपर चढ़ आये

राजन्! कौरव सर्व बाजूंनी युद्धासाठी उत्सुक होऊन पुढे सरसावले. त्याचप्रमाणे त्या महासमरात पांडवांनीही आपली सेना व्यूहबद्ध करून, सर्व दिशांनी युद्धास सज्ज होऊन, कौरवांवर धावा केला.

Verse 136

पातनं शंस मे भूय: शल्यस्याथ सुतस्य मे | धृतराष्ट्र बोले--संजय! मैंने द्रोणाचार्य

धृतराष्ट्र म्हणाले—“संजय! द्रोणाचार्य, भीष्म आणि राधेय कर्ण यांच्या वधाचा सर्व वृत्तान्त मी ऐकला आहे. आता शल्य आणि माझा पुत्र दुर्योधन यांच्या मरणाचा सारा समाचार पुन्हा मला सविस्तर सांग.”

Verse 143

भीमेन च महाबाहूु: पुत्रो दुर्योधनो मम । संजय! रणभूमिमें राजा शल्य धर्मराजके द्वारा कैसे मारे गये तथा भीमसेनने मेरे महाबाहु पुत्र दुर्योधनका वध कैसे किया?

संजय! रणभूमीत धर्मराज (युधिष्ठिर) यांनी राजा शल्याचा वध कसा केला? आणि भीमसेनाने माझ्या महाबाहु पुत्र दुर्योधनाचा वध कसा केला?

Verse 153

शृणु राजन्‌ स्थिरो भूत्वा संग्रामं शंसतो मम । संजयने कहा--राजन्‌! जहाँ हाथी, घोड़े और मनुष्योंके शरीरोंका महान्‌ संहार हुआ था, उस संग्रामका मैं वर्णन करता हूँ; आप सुस्थिर होकर सुनिये

संजय म्हणाला—राजन्, स्थिर होऊन ऐका. ज्या संग्रामात हत्ती, घोडे आणि मनुष्य यांचा महान संहार झाला, त्या युद्धाचे वर्णन मी करीत आहे; तुम्ही धैर्याने माझे कथन ऐका.

Verse 193

तदा तु तावकान्‌ राजन्नाविवेश महद्‌ भयम्‌ । राजन! कर्णके मारे जानेसे प्रसन्न हुए कुन्तीके पुत्र जब सिंहनाद करने लगे, उस समय आपके पुत्रोंके मनमें बड़ा भारी भय समा गया

संजय म्हणाला—राजन्, तेव्हा तुमच्या पक्षात मोठे भय शिरले. कर्ण मारला गेल्यावर आनंदित झालेले कुंतीपुत्र सिंहनाद करू लागले; तेव्हा तुमच्या पुत्रांना अत्यंत भयंकर भीतीने ग्रासले.

Verse 233

तस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत्‌ राजाधिराज! शल्यके रथपर बैठा हुआ उनका सारथि उस रथकी शोभा बढ़ा रहा था। उस रथसे घिरे हुए शत्रुसूदन शूरवीर राजा शल्य आपके पुत्रोंका भय दूर करते हुए युद्धके लिये खड़े हो गये

संजय म्हणाला—महाराज, शूर राजा शल्य तुमच्या पुत्रांचे भय दूर करून युद्धासाठी उभा राहिला. शल्याच्या रथावर बसलेला त्याचा सारथी त्या रथाची शोभा वाढवीत होता. त्या रथाच्या संरक्षणात असलेला शत्रुसूदन शल्य रणासाठी ठाम उभा राहिला, तुमच्या पुत्रांचा त्रास दूर करीत.

Verse 246

मद्रकै: सहितो वीरै: कर्णपुत्रैश्न दुर्जयै: प्रस्थानकालमें कवचधारी मद्रराज शल्य उस सैन्यव्यूहके मुखस्थानमें थे। उनके साथ मद्रदेशीय वीर तथा कर्णके दुर्जय पुत्र भी थे

संजय म्हणाला—प्रस्थानकाळी कवचधारी मद्रराज शल्य सैन्यव्यूहाच्या अग्रभागी उभा होता. त्याच्यासोबत मद्रदेशातील वीर आणि कर्णाचे दुर्जय पुत्रही होते.

Verse 273

प्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्ष महारथ: । मध्यभागमें कुरुकुलके प्रमुख वीरोंद्वारा सुरक्षित दुर्योधन और घुड़सवारोंकी विशाल सेनासे घिरा हुआ शकुनि भी था। उसके साथ महारथी उलूक भी सम्पूर्ण सेनासहित युद्धके लिये आगे बढ़ रहा था

संजय म्हणाला—कपटासाठी प्रसिद्ध महारथी शकुनी संपूर्ण सैन्यासह पुढे निघाला. मध्यभागी कुरुकुलातील प्रमुख वीरांनी संरक्षित दुर्योधन उभा होता; आणि शकुनीही घोडदळाच्या विशाल सेनेने वेढलेला होता. त्याच्यासोबत महारथी उलूकही सर्व सैन्यासह युद्धासाठी पुढे सरकत होता.

Verse 283

त्रिधा भूता महाराज तव सैन्यमुपाद्रवन्‌ । महाराज! शत्रुओंका दमन करनेवाले महाधनुर्थर पाण्डव भी सेनाका व्यूह बनाकर तीन भागोंमें विभक्त हो आपकी सेनापर चढ़ आये

संजय म्हणाला—महाराज, पांडवांनी व्यूह रचून आपली सेना तीन भागांत विभागली आणि शत्रूंचा दमन करण्याच्या दृढ निश्चयाने तुमच्या सेनेवर धडक दिली।

Verse 313

संशप्तकगणांश्वैव वेगितो5भिविदुद्रुवे । शत्रुसेनाका संहार करनेवाले अर्जुनने महाधनुर्धर कृतवर्मा तथा संशप्तकगणोंपर बड़े वेगसे आक्रमण किया

संजय म्हणाला—शत्रुसेनेचा संहार करणारा अर्जुन मोठ्या वेगाने संशप्तकगणांवर आणि महाधनुर्धर कृतवर्म्यावर सरळ धावून गेला व प्रचंड आवेशाने आक्रमण केले।

Verse 326

अभ्यद्रवन्त राजेन्द्र जिघांसन्त: पराम्‌ युधि | राजेन्द्र! भीमसेन और महारथी सोमकगणोंने युद्धमें शत्रुओंका संहार करनेकी इच्छासे कृपाचार्यपर धावा बोल दिया

संजय म्हणाला—राजेंद्र, ते युद्धात शत्रूंचा वध करण्याच्या इच्छेने पुढे धावले. तसेच भीमसेन आणि सोमकगणांचे महारथी शत्रुसंहाराच्या आकांक्षेने कृपाचार्यावर तुटून पडले।

Verse 346

अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणय: । इसी प्रकार रणभूमिमें नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र लिये क्रोधमें भरे हुए आपके पक्षके दस हजार योद्धा पाण्डवोंका सामना करने लगे

संजय म्हणाला—क्रोधाने संतप्त होऊन, विविध शस्त्रास्त्रे हातात घेऊन ते पुढे सरसावले. अशा रीतीने रणभूमीत तुमच्या पक्षाचे दहा हजार योद्धे पांडवांना सामोरे जाऊ लागले।

Verse 373

यावच्चासीद्‌ बल शिएष्टं संग्रामे तन्निबोध मे । संजयने कहा--राजन्‌! हम और हमारे शत्रु जिस प्रकार युद्धके लिये उपस्थित हुए और उस समय संग्राममें हमलोगोंके पास जितनी सेना शेष रह गयी थी

संजय म्हणाला—राजन्, संग्रामात आमची उरलेली श्रेष्ठ शक्ती किती काळ टिकली, ते माझ्याकडून जाणून घ्या. आम्ही आणि आमचे शत्रू ज्या प्रकारे युद्धासाठी उभे ठाकलो, आणि त्या वेळी आमच्याकडे जितकी सेना शिल्लक होती—ते सर्व मी तुम्हाला सांगतो, ऐका.

Verse 396

पत्तिकोट्यस्तथा तिसख्रो बलमेतत्तवाभवत्‌ | भरतश्रेष्ठ) आपके पक्षमें ग्यारह हजार रथ, दस हजार सात सौ हाथी, दो लाख घोड़े तथा तीन करोड़ पैदल--इतनी सेना शेष रह गयी थी

संजय म्हणाला—भरतश्रेष्ठ! तुमच्या पक्षात उरलेले सैन्य असे होते—अकरा हजार रथ, दहा हजार सातशे हत्ती, दोन लाख घोडे आणि तीन कोटी पायदळ.

Verse 426

पाण्डवान्‌ प्रत्युदीयुस्ते जयगृद्धा: प्रमन्‍्यव: । भरतश्रेष्ठ! ये ही सैनिक युद्धके लिये उपस्थित हुए थे। राजेन्द्र! इस प्रकार सेनाका विभाग करके विजयकी अभिलाषासे क्रोधमें भरे हुए आपके सैनिक मद्रराज शल्यके अधीन हो पाण्डवोंपर चढ़ आये

संजय म्हणाला—विजयाची लालसा धरून आणि क्रोधाने पेटलेले ते योद्धे पांडवांकडे धावून गेले. भरतश्रेष्ठ! युद्धासाठी जे सैनिक उपस्थित झाले होते, तेच हे होते. राजेंद्र! अशा रीतीने सैन्याचे विभाग करून व व्यूह रचून, विजयाच्या अभिलाषेने उन्मत्त झालेले तुमचे सैनिक मद्रराज शल्याच्या अधीन राहून पांडवांवर तुटून पडले.

Verse 433

उपयाता नरव्याप्रा: पञ्चालाश्न यशस्विन: । इसी प्रकार समरांगणमें विजयसे सुशोभित होनेवाले शूरवीर पुरुषसिंह पाण्डव और यशस्वी पांचाल वीर आपकी सेनाके समीप आ पहुँचे

संजय म्हणाला—यशस्वी आणि युद्धात तत्पर असे पांचाल पुढे सरसावून जवळ येऊन ठेपले. त्याचप्रमाणे रणांगणात विजयाच्या तेजाने शोभणारे पुरुषसिंह पांडवही, यशस्वी पांचाल वीरांसह, तुमच्या सेनेच्या समीप आले.

Verse 446

उपयाता नरव्याघ्रा: पूर्वा संध्यां प्रति प्रभो । प्रभो! इस प्रकार परस्पर वधकी इच्छावाले ये और वे पुरुषसिंह योद्धा प्रातःःकाल एक- दूसरेके निकट आये

संजय म्हणाला—प्रभो! ते नरव्याघ्र पहाटेच्या संध्येकडे पुढे सरसावले. परस्पर वधाची इच्छा बाळगणारे ते पुरुषसिंह योद्धे उषःकाळी एकमेकांच्या अगदी जवळ आले.

Verse 2936

शल्यस्य वाहिनीं हन्तुमभिदुद्रुवुराहवे । (उन तीनोंके अध्यक्ष थे--) धृष्टद्युम्न, शिखण्डी और महारथी सात्यकि। इन लोगोंने युद्धस्थलमें शल्यकी सेनाका वध करनेके लिये उसपर धावा बोल दिया

संजय म्हणाला—रणांगणात शल्याची वाहिनी नष्ट करण्यासाठी ते वेगाने धावून गेले. त्यांच्या अग्रणी धृष्टद्युम्न, शिखंडी आणि महारथी सात्यकी होते. युद्धस्थळी शल्याच्या सेनेचा संहार करण्यासाठी त्यांनी तिच्यावर प्रचंड धावा केला.