Shloka 363
Duryodhana-śibira-praveśaḥ — The Pāṇḍavas Enter the Kaurava Camp; The Burning of Arjuna’s Chariot
पातित: समरे कर्णश्षृक्रव्यग्रो$ग्रणी्नणाम् । “मनुष्योंमें अग्रगण्य कर्ण अर्जुनको जीतनेकी इच्छासे उत्तम पराक्रम कर रहा था। उस समय नागराज अश्वसेनको जो कर्णके बाणके साथ अर्जुनके वधके लिये जा रहा था, तुमने अपने प्रयत्नसे विफल कर दिया। फिर जब कर्णके रथका पहिया गड्ढेमें गिर गया और वह उसे उठानेमें व्यग्रतापूर्वक संलग्न हुआ, उस समय उसे संकटसे पीड़ित एवं पराजित जानकर तुमलोगोंने मार गिराया
sañjaya uvāca | pātitaḥ samare karṇaḥ śakravyāghro 'graṇīnāṃ |
संजय म्हणाला—समरात कर्ण पडला; सेनानायकांमध्ये अग्रगण्य, शूरांमध्ये वाघासमान। अर्जुनाला जिंकण्याच्या इच्छेने तो श्रेष्ठ पराक्रम करीत होता; त्या वेळी कर्णाच्या बाणावर आरूढ होऊन अर्जुन-वधासाठी धावणारा नागराज अश्वसेन तुमच्या प्रयत्नाने निष्फळ झाला। पुढे कर्णाच्या रथाचे चाक खड्ड्यात रुतले आणि तो ते उचलण्यासाठी व्याकुळ झाला; तेव्हा त्याला संकटग्रस्त व विवश जाणून तुम्ही त्याला पाडले। हा प्रसंग केवळ युद्धघटना नसून, शत्रूच्या दुर्बल क्षणी लाभ घेण्याने निर्माण होणारा धर्म-संकटही दर्शवितो।
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical strain within dharma-yuddha: even when valor is present, outcomes can hinge on circumstance and contested choices—such as whether it is righteous to strike an opponent when he is incapacitated by misfortune (here, the chariot-wheel stuck). It invites reflection on how duty, fairness, and necessity collide in war.
Sañjaya reports Karṇa’s fall in battle. Karṇa strives to defeat Arjuna; the serpent-king Aśvasena attempts to kill Arjuna by accompanying Karṇa’s arrow but is thwarted. Later Karṇa’s chariot-wheel sinks into a rut; while he struggles to free it, he is attacked and brought down, a moment presented as both decisive and morally fraught.