Adhyaya 57
Gadāyuddhe Kṛṣṇopadeśaḥ (Kṛṣṇa’s Counsel in the Mace-Duel) — Śalya-parva 57
Upa-parva: Gadāyuddha (Bhīma–Duryodhana Mace-Duel Episode)
Saṃjaya reports that Arjuna, observing the intensified duel between the two principal combatants, asks Kṛṣṇa to assess comparative superiority. Kṛṣṇa judges Bhīma stronger but Duryodhana more persistently trained, then argues that strict adherence to conventional combat rules may prevent Bhīma’s victory. He invokes precedents of māyā in conflict and recalls Bhīma’s dice-hall vow to break Duryodhana’s thighs, recommending a decisive strike consistent with that pledge. Arjuna then gives a covert signal by striking his own thigh, which Bhīma interprets. The duel is narrated with technical movement patterns (circular maṇḍalas and deceptive footwork), mutual exhaustion, exchanges of heavy blows, and Duryodhana’s attempt to evade. Bhīma capitalizes on the moment and strikes Duryodhana’s thighs, breaking them; Duryodhana falls, after which a sequence of ominous portents (winds, dust and blood-like rain, celestial disturbances, disquiet among beings) is described, marking the event’s cosmic and political gravity.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—भीमसेन को रणभूमि में आते देख दुर्योधन, अपने समस्त अभिमान और अंतिम आशा को समेटे, वेग से प्रत्युद्यत होता है; निर्णायक गदायुद्ध का द्वार खुलता है। → दोनों महाबली सींगवाले वृषभों की भाँति टकराते हैं; गदाओं के प्रहारों का महानिर्घोष उठता है और युद्ध इन्द्र-प्रह्लाद जैसे दैवी प्रतिद्वन्द्वियों के समान लोमहर्षक बन जाता है। रक्त से लथपथ होकर भी वे पीछे नहीं हटते; दुर्योधन की गदा वायु-वेग से घूमती देख पाण्डव-सोमक दल में भय और आशंका फैलती है। → दुर्योधन के प्रचण्ड प्रहार से भीम क्षणभर मूर्च्छित-से होकर कर्तव्य-विमूढ़ हो जाते हैं; पाण्डवों की विजय-आशा डगमगाती है। फिर निकट आकर दुर्योधन भीम के ललाट पर भीषण आघात करता है—पर भीम पर्वत-सा अचल रह जाता है; इसी क्षण आकाश में देव-अप्सराओं का हर्षनाद और पुष्पवर्षा गूँज उठती है। → भीम के अडिग रहने से पाण्डव पक्ष का टूटता मन संभलता है और यह स्पष्ट होता है कि यह द्वन्द्व केवल बल का नहीं, धैर्य और संकल्प का भी है; दोनों योद्धा रक्तरंजित होकर भी युद्ध-लय में टिके रहते हैं। → युद्ध का पलड़ा क्षण-क्षण झूलता है—भीम की स्थिरता के बाद अगला निर्णायक दाँव कौन लगाएगा, यह अनिश्चित रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
अतड--णक+ सप्तपञ्चाशत्तमोड ध्याय: भीमसेन और दुर्योधनका गदायुद्ध संजय उवाच ततो दुर्योधनो दृष्टवा भीमसेनं तथागतम् | प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन्
संजय म्हणाला—त्यानंतर दुर्योधनाने भीमसेनाला असा पुढे येताना पाहून, अढळ मनाचा तो, गर्जना करीत, मोठ्या वेगाने पुढे धावून त्याचा सामना करण्यास निघाला।
Verse 2
समापेततुरन्योन्यं शृद्धिणौ वृषभाविव । महानिर्घातघोष श्ष् प्रहाराणामजायत,वे दोनों बड़े-बड़े सींगवाले दो साँड्रोंके समान एक-दूसरेसे भिड़ गये। उनके प्रहारोंकी आवाज महान् वजपातके समान भयंकर जान पड़ती थी
संजय म्हणाला—ते दोघेही मोठ्या शिंगांच्या दोन बैलांसारखे एकमेकांवर तुटून पडले. त्यांच्या प्रहारांचा घणघणाट महावज्रपातासारखा भयंकर झाला।
Verse 3
अभवच्च तयोरय॑द्ध॑ तुमुलं लोमहर्षणम् । जिगीषतोर्यथान्योन्यमिन्द्रप्रह्मादयोरिव
संजय म्हणाला—मग एकमेकांवर विजय मिळविण्याची इच्छा असलेल्या त्या दोघांत इंद्र आणि प्रह्लाद यांच्यासारखे भयंकर, तुमुल व अंगावर शहारे आणणारे युद्ध सुरू झाले।
Verse 4
रुधिरोक्षितसर्वाड्री गदाहस्तौ मनस्विनौ । ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किशुकौ
संजय म्हणाला—त्या दोन्ही महात्मे, मनस्वी वीरांचे सर्व अंग रक्ताने भिजले होते; हातात गदा घेऊन ते फुललेल्या दोन किंशुक (पलाश) वृक्षांसारखे दिसत होते।
Verse 5
तथा तस्मिन् महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे । खटद्योतसंघैरिव खं दर्शनीयं व्यरोचत
तो अत्यंत दारुण असे महायुद्ध चालू असता आकाश जणू काजव्यांच्या थव्यांनी भरल्याप्रमाणे दर्शनीय होऊन उजळून निघाले।
Verse 6
उस अत्यन्त भयंकर महायुद्धके चालू होनेपर गदाओंके आघातसे आगकी चिनगारियाँ छूटने लगीं। वे आकाशमें जुगनुओंके दलके समान जान पड़ती थीं और उनसे वहाँके आकाशकी दर्शनीय शोभा हो रही थी ।।
तो घोर, गोंधळलेल्या आणि प्रचंड कोलाहलयुक्त संग्रामात लढता-लढता ते दोघेही शत्रुदमन वीर अत्यंत थकून गेले।
Verse 7
इस प्रकार चलते हुए उस अत्यन्त भयंकर घमासान युद्धमें लड़ते-लड़ते वे दोनों शत्रुदमन वीर बहुत थक गये ।।
क्षणभर श्वास सावरून ते दोघे परंतप वीर पुन्हा सुंदर व विचित्र गदा हातात घेऊन एकमेकांवर प्रहार करू लागले।
Verse 8
तौतु दृष्टवा महावीर्यो समा श्चस्तौ नरर्षभौ । बलिनौ वारणोौ यद्वद् वासितार्थे मदोत्कटौ
ते महापराक्रमी नरश्रेष्ठ श्वास सावरून पुन्हा उभे राहिलेले पाहून, ते जणू दोन बलवान गजराज वाटले—कामातुर हथिणीसाठी मदोन्मत्त होऊन झुंज देणारे।
Verse 9
समानवीर्यो सम्प्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावु भौ । विस्मयं परमं जम्मुर्देवगन्धर्वमानवा:
समान पराक्रम असलेल्या त्या दोघांना पुन्हा गदा उचललेले पाहून देव, गंधर्व आणि मनुष्य परम विस्मयाने थक्क झाले।
Verse 10
प्रगृहीतगदौ दृष्टवा दुर्योधनवृकोदरी । संशय: सर्वभूतानां विजये समपद्यत,दुर्योधन और भीमसेनको पुनः गदा उठाये देख उनमेंसे किसी एककी विजयके सम्बन्धमें समस्त प्राणियोंके हृदयमें संशय उत्पन्न हो गया
संजय म्हणाला—दुर्योधन आणि वृकोदर (भीम) यांना पुन्हा गदा हातात घेतलेले पाहून सर्व प्राण्यांच्या मनात संशय उत्पन्न झाला—या दोघांपैकी विजय कोणाचा होईल?
Verse 11
समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौ । अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्राते$न्तरं प्रति
संजय म्हणाला—त्यानंतर ते दोघे भाऊ, बलवानांत श्रेष्ठ, पुन्हा समोरासमोर आले. एकमेकांत उणीव शोधण्याच्या हेतूने ते पैंतरे बदलत, वर्तुळाकार फिरत संधी पाहू लागले.
Verse 12
यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिमिवोद्यताम् । ददृशुः प्रेक्षका राजन् रौद्रीं विशसनीं गदाम्
संजय म्हणाला—राजन्! प्रेक्षकांनी ती भयंकर, जड गदा पाहिली—यमदंडासारखी; आणि इंद्राच्या वज्राप्रमाणे उंच उचललेली—रौद्र, संहारक, शत्रूंना चिरडून टाकण्यास समर्थ।
Verse 13
आविद्धयतो गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगे । शब्द: सुतुमुलो घोरो मुहूर्त समपद्यत
संजय म्हणाला—राजन्! रणांगणात भीमसेनाने गदा फिरवताच अतिशय प्रचंड व भयानक असा शब्द उठला आणि काही काळ घुमत राहिला.
Verse 14
आविद्धयन्तमेरिं प्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रो<थ पाण्डवम् । गदामतुलवेगां तां विस्मित: सम्बभूव ह,आपका पुत्र दुर्योधन अपने शत्रु पाण्डुकुमार भीमसेनको वह अनुपम वेगशालिनी गदा घुमाते देख आश्र्यमें पड़ गया
संजय म्हणाला—पांडव भीमसेनाला ती अतुल वेगाची गदा फिरवताना पाहून धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन विस्मित झाला.
Verse 15
चरंश्व विविधान् मार्गान् मण्डलानि च भारत । अशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदर:
संजय म्हणाला—हे भारत! विविध मार्गांनी चालत आणि मण्डले काढत त्या वेळी वीर वृकोदर अधिकच शोभून दिसत होता।
Verse 16
भरतनन्दन! वीर भीमसेन भाँति-भाँतिके मार्गों और मण्डलोंका प्रदर्शन करते हुए पुनः बड़ी शोभा पाने लगे ।।
संजय म्हणाला—हे भरतनंदन! वीर भीमसेन नानाविध मार्ग व मण्डले दाखवीत पुन्हा महान शोभा प्राप्त करू लागला। मग ते दोघे परस्परांवर झडप घालून, एकमेकांपासून स्वतःचे रक्षण करण्यास तत्पर राहून, अन्नाच्या तुकड्यासाठी भांडणाऱ्या दोन मांजरांसारखे वारंवार प्रहार-प्रतिप्रहार करू लागले।
Verse 17
अचरदू भीमसेनस्तु मार्गान् बहुविधांस्तथा । मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च
संजय म्हणाला—तेव्हा भीमसेन नानाविध मार्गांनी संचार करू लागला आणि विचित्र मण्डले काढीत पुढे- मागे जाण्याच्या चाली दाखवू लागला।
Verse 18
उस समय भीमसेन नाना प्रकारके मार्ग और विचित्र मण्डल दिखाने लगे। वे कभी शत्रुके सम्मुख आगे बढ़ते और कभी उसका सामना करते हुए ही पीछे हट आते थे ।।
संजय म्हणाला—त्या वेळी भीमसेन नानाविध मार्ग आणि विचित्र मण्डले दाखवू लागला। कधी तो शत्रूकडे सरळ पुढे जाई, तर कधी समोरासमोर राहूनच मागे सरके। विचित्र अस्त्र-यंत्रे व विविध स्थानांचे प्रदर्शन करीत तो वार चुकवी, विरोधकाचे घाव निष्फळ करी आणि उजवी-डावी धाव घेत असे।
Verse 19
अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहम् । परिवर्तनसंवर्तमवप्लुतमुपप्लुतम्
संजय म्हणाला—कधी ते वेगाने एकमेकांसमोर धावून जात, कधी आघात करून पाडण्याचा प्रयत्न करत, कधी स्थिर उभे राहत, आणि कधी पडलेला शत्रू उठताच पुन्हा झुंज देत. कधी वारासाठी फेरा मारत, कधी विरोधकाची आगेकूच रोखत, कधी वाकून निसटून येत येणारा घाव निष्फळ करत, कधी उड्या-झेप घेत. कधी जवळ येऊन गदेचा घाव घालत, तर कधी परत फिरून मागच्या बाजूने हाताच्या झटक्यात शत्रूवर आघात करत. दोघेही गदायुद्धात निष्णात होते; अशा रीतीने डावपेच बदलत बदलत ते एकमेकांना जखमी करीत राहिले।
Verse 20
उपन्यस्तमपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ । एवं तौ विचरन्तौ तु परस्परमविध्यताम्
ते दोघेही गदायुद्धात पारंगत होते. कधी वेगाने समोरासमोर येत, कधी डाव बदलून मागे सरत; कधी स्थिर उभे राहत, कधी पडलेला शत्रू उठताच पुन्हा भिडत. कधी प्रहारासाठी वर्तुळ काढीत फिरत, कधी विरोधकाची वाढ रोखत; कधी वार निष्फळ करण्यासाठी वाकून निसटत. कधी उड्या मारत, कधी जवळ येऊन गदेचा घाव घालत, तर कधी परत फिरून मागच्या हातानेही आघात करत. अशा रीतीने पैंतरे बदलत बदलत ते एकमेकांवर वारंवार घाव घालीत राहिले.
Verse 21
वज्चयानौ पुनश्चैव चेरतु: कुरुसत्तमौ । विक्रीडन्ती सुबलिनौ मण्डलानि विचेरतु:,कुरुकुलके वे दोनों श्रेष्ठ और बलवान वीर विपक्षीको चकमा देते हुए बारंबार युद्धके खेल दिखाते तथा पैंतरे बदलते थे
कुरुवंशातील ते दोघे श्रेष्ठ वीर पुन्हा पुन्हा एकमेकांना चकवा देत रणांगणात फिरत राहिले. अतिबलवान व चपळ असे ते जणू युद्धाची क्रीडा दाखवीत, पैंतरे बदलत आणि वर्तुळे काढीत एकमेकांवर मात करण्याचा प्रयत्न करीत होते.
Verse 22
तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्तत: । गदाभ्यां सहसान्योन्यमाजघ्नतुररिंदमौ,समरांगणमें सब ओर युद्धकी क्रीडाका प्रदर्शन करते हुए उन दोनों शत्रुदमन वीरोंने सहसा अपनी गदाओंद्वारा एक-दूसरेपर प्रहार किया
रणांगणात सर्वत्र युद्धक्रीडेचे प्रदर्शन करीत असताना, त्या दोन्ही शत्रुदमन वीरांनी सहसा आपल्या गदांनी एकमेकांवर प्रहार केला.
Verse 23
परस्परं समासाद्य दंष्टा भ्यां द्विरदौ यथा । अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतो
महाराज! परस्परांशी भिडून ते दोघे असे शोभू लागले, जसे दोन द्विरद दातांनी एकमेकांवर प्रहार करून रक्ताने न्हाऊन निघतात.
Verse 24
एवं तदभवद् युद्ध घोररूपं परंतप । परिवृत्ते5हनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव
हे परंतप! अशा रीतीने ते युद्ध अत्यंत घोर रूपाचे झाले. दिवस कलू लागता ते अधिकच क्रूर झाले—जणू वृत्र आणि वासव (इंद्र) यांचा भयंकर संग्राम.
Verse 25
शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! इस प्रकार दिनकी समाप्तिके समय उन दोनों वीरोंमें वृत्रासुर और इन्द्रके समान क्रूरतापूर्ण एवं भयंकर युद्ध होने लगा ।।
संजय म्हणाला—मग ते दोघे बलवान वीर गदा हातात घेऊन मांडल बांधून उभे राहिले. राजन्! धार्तराष्ट्र उजव्या मांडलात पुढे सरसावून भिडला.
Verse 26
तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्थनि
आणि अशा रीतीने रणांगणाच्या अग्रभागी फिरत असलेल्या त्या भीमाच्या,
Verse 27
आहतस्तु ततो भीम: पुत्रेण तव भारत
मग, हे भारत, तुझ्या पुत्राने भीमावर प्रहार केला.
Verse 28
इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डमिवोद्यताम्
इंद्राच्या वज्रासारखी घोर, यमदंडाप्रमाणे उगारलेली.
Verse 29
ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम् | राजेन्द्र! दर्शकोंने भीमसेनकी उस भयंकर गदाको इन्द्रके वज्ञ और यमराजके दण्डके समान उठी हुई देखा ।। आविध्यन्तं गदां दृष्टवा भीमसेनं तवात्मज:
महाराज! प्रेक्षकांनी भीमसेनाची ती गदा इंद्राच्या वज्रासारखी व यमदंडासारखी उगारलेली पाहिली. भीमसेन गदा फिरवीत आहे असे पाहून तुझा पुत्र (दुर्योधन) त्याच्याकडे पाहू लागला.
Verse 30
गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत
संजय म्हणाला—हे भरत (धृतराष्ट्र)! गदेच्या वाऱ्यासारख्या वेगाने तुझ्या पुत्राचा प्रहार…
Verse 31
स चरन् विविधान् मार्गान् मण्डलानि च भागश:
संजय म्हणाला—तो विविध मार्गांनी चालत, मण्डले आणि विभागही मोजून भागभाग करून काढीत होता.
Verse 32
आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा
संजय म्हणाला—भीमाने सर्व वेगाने फिरवून एक महती गदा फेकली.
Verse 33
आधाूतां भीमसेनेन गदां दृष्टवा सुयोधन:
संजय म्हणाला—भीमसेनाने आणलेली गदा पाहून सुयोधनाने ती नीट निरखली.
Verse 34
गदामारुतवेगं हि दृष्टवा तस्य महात्मन:
संजय म्हणाला—त्या महात्म्याची गदा वाऱ्यासारख्या वेगाने धावताना पाहून (दर्शक) विस्मयचकित झाले.
Verse 35
तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समनन्ततः
संजय म्हणाला—समराच्या मध्यभागी त्या दोघांनी अखंड, अविरत अशी युद्धक्रीडा दाखविली; जणू रणभूमीच त्यांच्या अथक पराक्रमाचे रंगमंच झाली होती।
Verse 36
तौ परस्परमासाद्य दंष्टाभ्यां द्विरदौ यथा
संजय म्हणाला—ते दोघे परस्परांवर धावून येऊन समोरासमोर असे भिडले, जसे दोन महागज दातांवर दात अडकवून झुंजतात; जिथे कोणीही माघार घेत नाही आणि धडकच त्यांच्या निर्धाराची कसोटी ठरते।
Verse 37
अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ | महाराज! जैसे दो हाथी अपने दाँतोंसे परस्पर प्रहार करके लहूलुहान हो जाते हैं, उसी प्रकार वे दोनों एक-दूसरेपर चोट करके खूनसे लथपथ हो अद्भुत शोभा पाने लगे ।।
संजय म्हणाला—महाराज, ते दोघे रक्ताने पूर्ण भिजूनही शोभून दिसत होते। अशा रीतीने ते युद्ध घोररूपाचे, असंवृत—उघडे व निर्दय—झाले; परस्पर प्रहारांनी हिंसेची ती भयाण दीप्ती अधिकच वाढविली।
Verse 38
दृष्टवा व्यवस्थितं भीम॑ तव पुत्रो महाबल:
संजय म्हणाला—युद्धरचनेत भीम अढळ उभा आहे असे पाहून तुझा पुत्र—महाबली—(प्रत्युत्तर देण्यास उद्यत झाला)।
Verse 39
तस्य भीमो महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम्
संजय म्हणाला—मग भीमाने महावेगाने जाम्बूनद-सुवर्णाने अलंकृत (अस्त्र) उचलले/साधले, प्रहारासाठी सज्ज होऊन।
Verse 40
सविस्फुलिड्ो निर्हादस्तयोस्तत्राभिघातज:
त्या दोघांच्या परस्पर आघाताने तेथेच ठिणग्यांसह भयंकर गर्जना झाली।
Verse 41
प्रादुरासीन्महाराज सृष्टयोर्वज़योरिव । महाराज! उन दोनों गदाओंके टकरानेसे भयंकर शब्द हुआ और आगकी चिनगारियाँ छूटने लगीं। उस समय ऐसा जान पड़ा, मानो दोनों ओरसे छोड़े गये दो वज्र परस्पर टकरा गये हों || ४० ई ।।
महाराज! त्या दोन्ही गदांच्या धडकेत असा भयंकर शब्द झाला की जणू दोन वज्र परस्परांवर आदळले; आणि अग्नीच्या ठिणग्या उडाल्या. तेथे भीमसेनाने सोडलेली ती वेगवान गदा प्रचंड वेगाने पुढे धावली।
Verse 42
निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत । राजेन्द्र! भीमसेनकी छोड़ी हुई उस वेगवती गदाके गिरनेसे धरती डोलने लगी ।। ४१६ || तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे
महाराज! ती पडताच पृथ्वी थरथर कापली। रणात आपली रोखलेली गदा पाहून कौरवकुमारास ते सहन झाले नाही।
Verse 43
स सव्यं मण्डलं राजा उदशभ्राम्य कृतनिश्चय:
राजाने दृढ निश्चय करून डाव्या मांडलाने फेरी घेतली।
Verse 44
आजजनेने मूर्थ्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया । तत्पश्चात् राजा दुर्योधनने अपने मनमें दृढ़ निश्चय लेकर बायें मण्डलसे चक्कर लगाते हुए अपनी भयंकर वेगशाली गदासे कुन्तीकुमार भीमसेनके मस्तकपर प्रहार किया ।।
त्यानंतर राजा दुर्योधनाने दृढ निश्चय करून डाव्या मांडलाने फेरी घेत, भीषण वेगाने चालविलेल्या आपल्या गदेने कुंतीपुत्र भीमसेनाच्या मस्तकावर प्रहार केला। त्या प्रहाराने तुझ्या पुत्राने पांडव भीमास आघात केला।
Verse 45
आश्चर्य चापि तद् राजन् सर्वसैन्यान्यपूजयन्
संजय म्हणाला—राजन्! हेही एक आश्चर्यच होते—त्यांनी सर्व सैन्यांचा सन्मान केला।
Verse 46
ततो गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम्
त्यानंतर त्याने अधिक जड, तेजस्वी आणि सुवर्णालंकृत गदा उचलली।
Verse 47
दुर्योधनाय व्यसृजद् भीमो भीमपराक्रम: । तदनन्तर भयंकर पराक्रमी भीमसेनने दुर्योधनपर अपनी सुवर्णजटित तेजस्विनी एवं बड़ी भारी गदा छोड़ी ।। त॑ं प्रहारमसम्भ्रान्तो लाघवेन महाबल:
संजय म्हणाला—भीषण पराक्रम असलेल्या भीमाने दुर्योधनावर गदा फेकली; पण महाबली दुर्योधनाने न डगमगता चपळाईने तो प्रहार चुकविला।
Verse 48
मोघं दुर्योधनश्षक्रे तत्रा भूद् विस््मयो महान् । परंतु महाबली दुर्योधनको इससे तनिक भी घबराहट नहीं हुई। उसने फुर्तीसे इधर-उधर होकर उस प्रहारको व्यर्थ कर दिया। यह देख वहाँ सब लोगोंको महान् आश्चर्य हुआ ।।
संजय म्हणाला—राजन्! दुर्योधनाने तो प्रहार निष्फळ केला; हे पाहून तेथे मोठे आश्चर्य झाले. भीमसेनाने फेकलेली ती गदा व्यर्थ पडताना वज्रपातासारखा घोर नाद करून पृथ्वी हादरवू लागली।
Verse 49
आस्थाय कौशिकान् मागनित्पतन् स पुन: पुनः
संजय म्हणाला—कौशिक अस्त्रे धारण करून तो धावून येणाऱ्या माग योद्ध्यांना पुन्हा पुन्हा पाडीत राहिला।
Verse 50
गदानिपातं प्रज्ञाय भीमसेनं च वज्चितम् | वज्चयित्वा तदा भीम॑ गदया कुरुसत्तम:
संजय म्हणाला—गदेचा खाली येणारा घाव ओळखून आणि भीमसेन क्षणभर फसला आहे असे पाहून, कुरुश्रेष्ठाने तेव्हा भीमाला कपटाने वंचवून आपल्या गदेने प्रहार केला।
Verse 51
ताडयामास संक्रुद्धो वक्षोदेशे महाबल: । जब राजा दुर्योधनने देखा कि भीमसेनकी गदा नीचे गिर गयी और उनका वार खाली गया
क्रोधाने संतप्त झालेल्या महाबलवानाने भीमाच्या वक्षस्थळी प्रहार केला। गदेने आहत झालेला भीम त्या महायुद्धात चक्रावून गेला व मोहग्रस्त झाला।
Verse 52
तस्मिंस्तथा वर्तमाने राजन् सोमकपाण्डवा:
हे राजन्, असे सर्व घडत असताना सोमक आणि पांडवही त्याच प्रकारे पुढे सरकत होते।
Verse 53
स तु तेन प्रहारेण मातड़़ इव रोषित:
परंतु त्या प्रहाराने तो मत्त हत्तीप्रमाणे क्रुद्ध झाला।
Verse 54
हस्तिवद्धस्तिसंकाशमभिदुद्राव ते सुतम् उस प्रहारसे भीमसेन मतवाले हाथीकी भाँति कुपित हो उठे और जैसे एक गजराज दूसरे गजराजपर धावा करता है, उसी प्रकार उन्होंने आपके पुत्रपर आक्रमण किया ।।
त्या प्रहाराने भीमसेन मत्त हत्तीप्रमाणे संतप्त झाला; जसा गजराज दुसऱ्या गजराजावर धावून जातो, तसा तो तुझ्या पुत्रावर धावला. मग प्रचंड वेगाने भीमाने गदा घेऊन तुझ्या पुत्रावर आक्रमण केले।
Verse 55
अभिद॒द्राव वेगेन सिंहो वनगजं यथा । जैसे सिंह जंगली हाथीपर झपटता है, उसी प्रकार भीमसेन गदा लेकर बड़े वेगसे आपके पुत्रकी ओर दौड़े ।।
संजय म्हणाला— जसा सिंह वनगजावर झडप घालतो, तसा गदा हातात घेऊन भीमसेन मोठ्या वेगाने तुमच्या पुत्राकडे धावला। गदा-प्रहारात निपुण असलेल्या भीमाने राजा दुर्योधनाजवळ जाऊन गदा फिरवली आणि त्याचा अंत करण्याच्या हेतूने त्याच्या पार्श्वभागावर (पसलीकडे) प्रचंड घाव घातला।
Verse 56
आविध्यत गदां राजन् समुद्दिश्य सुतं तव । अताडयदू भीमसेन: पाश्चे दुर्योधनं तदा
संजय म्हणाला— राजन्! तुमच्या पुत्राला लक्ष्य करून भीमसेनने गदा फिरवली आणि तेव्हा दुर्योधनाच्या पार्श्वावर (पसलीकडे) प्रहार केला।
Verse 57
स विद्दल: प्रहारेण जानुभ्यामगमन्महीम् । तस्मिन् कुरुकुलश्रेष्ठे जानु भ्यामवनीं गते,(ततो यमौ यमसदृशौ पराक्रमे सपार्षत: शिनितनयश्न वीर्यवान् | समाह्वयन्नहमित्यभित्वरं- स्तवात्मजं समभियजुर्जयैषिण: ।।
संजय म्हणाला— त्या घावाने विदीर्ण होऊन तो गुडघ्यांवर येत भूमीवर कोसळला। कुरुकुलश्रेष्ठ दुर्योधन गुडघ्यांवर जमिनीवर आला तेव्हा यमासमान पराक्रमी नकुल-सहदेव, दृष्टद्युम्न आणि शिनिपुत्र वीर सात्यकी—हे सर्व विजयाच्या इच्छेने उतावळे होऊन “मी लढेन, मी लढेन” असे म्हणत तुमच्या पुत्राला ललकारत त्याच्यावर धावून गेले। पण बलवान पांडुपुत्र भीमाने त्यांना रोखले आणि स्वतःच काळासारखा पुन्हा तुमच्या पुत्रावर चाल करून गेला। थकवा व कंप नसलेला तो रणभूमीत असा वावरू लागला, जसा देवेंद्र इंद्र श्रेष्ठ दैत्य नमुचीचा वध करून युद्धस्थळी संचार करतो।
Verse 58
उदतिष्ठत् ततो नाद: सृञ्जयानां जगत्पते । राजन! उस प्रहारसे व्याकुल हो आपका पुत्र पृथ्वीपर घुटने टेककर बैठ गया। उस कुरुकुलके श्रेष्ठ वीर दुर्योधनके घुटने टेक देनेपर सूंजयोंने बड़े जोरसे हर्षध्वनि की || ५७३ || तेषां तु निनदं श्रुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभ:
संजय म्हणाला— जगत्पते! तेव्हा सृंजयांचा मोठा नाद उठला। राजन्! त्या प्रहाराने व्याकुळ होऊन तुमचा पुत्र गुडघ्यांवर जमिनीवर बसला; कुरुकुलश्रेष्ठ दुर्योधन गुडघे टेकताच सृंजयांनी आनंदाने प्रचंड जयघोष केला। तो सृंजयांचा कल्लोळ ऐकून तो नरश्रेष्ठ…
Verse 59
अमर्षाद् भरतश्रेष्ठ पुत्रस्ते समकुप्यत । उत्थाय तु महाबाहुर्महानाग इव श्वसन्
संजय म्हणाला— भरतश्रेष्ठ! असह्य क्रोधाने तुमचा पुत्र अत्यंत संतप्त झाला। मग तो महाबाहु उठून उभा राहिला आणि महान गजराजासारखा जोराने श्वास घेऊ लागला।
Verse 60
दिधक्षत्रिव नेत्राभ्यां भीमसेनमवैक्षत । भरतश्रेष्ठ) उन सूंजयोंका वह सिंहनाद सुनकर पुरुषप्रवर आपका महाबाहु पुत्र दुर्योधन अमर्षसे कुपित हो उठा और खड़ा होकर महान् सर्पके समान फुंकार करने लगा। उसने दोनों आँखोंसे भीमसेनकी ओर इस प्रकार देखा, मानो उन्हें भस्म कर डालना चाहता हो ।।
संजय म्हणाला—जणू आपल्या डोळ्यांनीच भस्म करील अशा प्रकारे त्याने भीमसेनाकडे रोखून पाहिले. तो सिंहनाद ऐकताच तुमचा महाबाहु पुत्र, पुरुषप्रवर दुर्योधन असह्य क्रोधाने पेटून उठला. तो उभा राहिला आणि महान् सर्पाप्रमाणे फुत्कारू लागला. दोन्ही डोळ्यांनी भीमाकडे असा कटाक्ष टाकला की जणू त्याला राख करायची इच्छा आहे. मग तो भरतश्रेष्ठ, गदा हातात घेऊन, धावून गेला.
Verse 61
प्रमथिष्यन्निव शिरो भीमसेनस्य संयुगे । भरतवंशका वह श्रेष्ठ वीर हाथमें गदा लेकर युद्धस्थलमें भीमसेनका मस्तक कुचल डालनेके लिये उनकी ओर दौड़ा ।। ६० ह || स महात्मा महात्मानं भीम॑ भीमपराक्रम:
संजय म्हणाला—जणू संग्रामात भीमसेनाचे शिर चिरडून टाकील, अशा हेतूने भरतवंशातील तो श्रेष्ठ वीर गदा हातात घेऊन रणभूमीत भीमाकडे धावला, त्याचे मस्तक फोडण्यास उद्यत होऊन. तो महात्मा, भीषण पराक्रमाचा योद्धा, महात्मा भीमावर झेपावला.
Verse 62
स भूय: शुशुभे पार्थस्ताडितो गदया रणे । उद्धिन्नरुधिरो राजन् प्रभिन्न इव कुज्जर:
संजय म्हणाला—हे राजन्, रणात गदेच्या आघाताने पुन्हा ताडित होऊनही पार्थ अधिकच शोभून दिसला. त्याच्या अंगातून रक्त उसळले; तो जणू भेदलेला मदोन्मत्त गजराजच भासला.
Verse 63
राजन! रणभूमिमें उस गदाकी चोट खाकर भीमसेनके मस्तकसे रक्तकी धारा बह चली और वे मदकी धारा बहानेवाले गजराजके समान अधिक शोभा पाने लगे ।।
संजय म्हणाला—हे राजन्, रणभूमीत त्या गदेच्या प्रहाराने भीमसेनाच्या मस्तकातून रक्ताची धारा वाहू लागली; तरीही तो मदधारा झरणाऱ्या गजराजाप्रमाणे अधिकच शोभून दिसू लागला. मग धनंजयाचा अग्रज, शत्रुसूदन भीमसेनाने बलपूर्वक पराक्रम दाखवून वज्र व अशनिसमान घनघोर नाद करणारी, वीरसंहारिणी लोखंडी गदा उचलली आणि तिच्याने शत्रूवर प्रहार केला.
Verse 64
स भीमसेनाभिहतस्तवात्मज: पपात संकम्पितदेहबन्धन: । सुपुष्पितो मारुतवेगताडितो वने यथा शाल इवावघूर्णित:
संजय म्हणाला—भीमसेनाच्या त्या प्रहाराने आहत होऊन तुमचा पुत्र कोसळला; त्याचे देहबंधन थरथरले आणि शिथिल झाले. जसा वनातील फुलांनी बहरलेला शालवृक्ष वाऱ्याच्या वेगाने झोडपला जाऊन डोलत-डोलत जमिनीवर पडतो, तसा तो भूमीवर ढळला.
Verse 65
ततः प्रणेदुर्जहृषुश्च॒ पाण्डवा: समीक्ष्य पुत्र पतितं क्षितौ तव । ततः सुतस्ते प्रतिलभ्य चेतनां समुत्पपात द्विरदो यथा हृदात्
तुमचा पुत्र भूमीवर पडलेला पाहून पांडव आनंदाने गर्जना करू लागले. तेवढ्यातच तुमच्या पुत्राला शुद्ध आली आणि सरोवरातून बाहेर पडलेल्या हत्तीप्रमाणे तो उडी मारून पुन्हा उभा राहिला.
Verse 66
स पार्थिवो नित्यममर्षितस्तदा महारथ: शिक्षितवत्् परि भ्रमन् । अताडयत् पाण्डवमग्रत: स्थितं स विह्धलाड़्री जगतीमुपास्पृशत्
सदैव अमर्षाने पेटलेला महारथी राजा दुर्योधन प्रशिक्षित योद्ध्यासारखा फिरत समोर उभ्या भीमसेनावर पुन्हा गदेचा घाव घालू लागला. त्या आघाताने भीमसेनाचे अवयव शिथिल झाले आणि तो डगमगत भूमीचा आधार घेऊ लागला.
Verse 67
स सिंहनादं विननाद कौरवो निपात्य भूमौ युधि भीममोजसा । बिभेद चैवाशनितुल्यमोजसा गदानिपातेन शरीररक्षणम्
युद्धभूमीत बलाने भीमसेनाला जमिनीवर पाडून कौरवराज दुर्योधन सिंहासारखा गर्जू लागला. मग वज्रतुल्य वेगाने चालवलेल्या गदेच्या आघाताने त्याने भीमसेनाचे सुदृढ कवच फोडून टाकले.
Verse 68
ततोअन्तरिक्षे निनदो महान भूद् दिवौकसामप्सरसां च नेदुषाम् | पपात चोच्चैरमरप्रवेरित॑ विचित्रपुष्पोत्करवर्षमुत्तमम्
तेव्हा आकाशात देव आणि अप्सरांच्या हर्षध्वनीचा मोठा गजर उठला. तसेच अमरांच्या प्रेरणेने वरून विविध पुष्पसमूहांची उत्तम वर्षा होऊ लागली.
Verse 69
ततः परानाविशदुत्तमं भयं समीक्ष्य भूमौ पतितं नरोत्तमम् | अहीयमानं च बलेन कौरवं निशाम्य भेदं सुदृढस्य वर्मण:
राजन्! त्यानंतर नरश्रेष्ठ भीमसेन भूमीवर पडलेले, त्यांचे सुदृढ कवच भेदले गेलेले आणि कौरवराज दुर्योधनाचे बळ अजूनही कमी न झाल्याचे पाहून शत्रुपक्षात परम भय पसरले.
Verse 70
ततो मुहूर्तादुपलभ्य चेतनां प्रमृज्य वक्त्र॑ रुधिराक्तमात्मन: | धृतिं समालम्ब्य विवृत्य लोचने बलेन संस्तभ्य वृकोदर: स्थित:
थोड्याच वेळात भीमसेनास पुन्हा शुद्ध आली. रक्ताने माखलेला आपला मुखभाग पुसून, धैर्याचा आधार घेत, नेत्र उघडून आणि केवळ बळावर देह सावरून वृकोदर पुन्हा युद्धासाठी उभा राहिला.
Verse 253
सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनो< भ्यवर्तत । राजन! दोनों ही हाथमें गदा लेकर मण्डलाकार युद्धस्थलमें खड़े थे। उनमेंसे बलवान् दुर्योधन दक्षिण मण्डलमें खड़ा था और भीमसेन बायें मण्डलमें
तेथे भीमसेन डाव्या मण्डलात गेले. महाराज, दोघेही योद्धे हातात गदा घेऊन त्या वर्तुळाकार रणांगणात उभे होते—उजव्या (दक्षिण) मण्डलात अधिक बलवान दुर्योधन आणि डाव्या मण्डलात भीम.
Verse 263
दुर्योधनो महाराज पार्श्देशे5भ्यताडयत् । महाराज! युद्धके मुहानेपर वाममण्डलमें विचरते हुए भीमसेनकी पसलीमें दुर्योधनने गदा मारी
महाराज, दुर्योधनाने भीमसेनाच्या पार्श्वभागावर प्रहार केला. युद्धाच्या अग्रभागी वाममण्डलात फिरत असलेल्या भीमाच्या बरगड्यांवर दुर्योधनाने गदा घाव घातला.
Verse 276
आविद्धयत गदां गुर्वी प्रहारं तमचिन्तयन् । भरतनन्दन! आपके पुत्रद्वारा आहत किये गये भीमसेन उस प्रहारको कुछ भी न गिनते हुए अपनी भारी गदा घुमाने लगे
आपल्या पुत्राच्या घावाने जखमी झालेला भीमसेन तो प्रहार काहीच न मानता आपली जड गदा फिरवू लागला.
Verse 293
समुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यत् परंतप: । शत्रुओंको संताप देनेवाले आपके पुत्र दुर्योधनने भीमसेनको गदा घुमाते देख अपनी भयंकर गदा उठाकर उनकी गदापर दे मारी
भीमसेन गदा फिरवीत आहे असे पाहून शत्रूंना संताप देणारा आपला पुत्र दुर्योधनाने आपली भयंकर गदा उचलून प्रत्याघात केला—गदा गदेला भिडली.
Verse 303
शब्द आसीत् सुतुमुलस्तेजश्च॒ समजायत । भारत! आपके पुत्रकी वायुतुल्य गदाके वेगसे उस गदाके टकरानेपर बड़े जोरका शब्द हुआ और दोनों गदाओंसे आगकी चिनगारियाँ छूटने लगीं
संजय म्हणाला—अतिभयंकर असा प्रचंड शब्द झाला आणि तेजाची ज्वाला उसळली. भारत! तुझ्या पुत्राची वाऱ्यासारख्या वेगाची गदा समोरच्या गदेला धडकताच मोठा गडगडाट झाला आणि दोन्ही गदांतून अग्नीच्या ठिणग्या उडू लागल्या.
Verse 316
समशोभत तेजस्वी भूयो भीमात् सुयोधन: । नाना प्रकारके मार्गों और भिन्न-भिन्न मण्डलोंसे विचरते हुए तेजस्वी दुर्योधनकी उस समय भीमसेनसे अधिक शोभा हुई
संजय म्हणाला—त्या वेळी तेजस्वी सुयोधन भीमसेनापेक्षा अधिक शोभून दिसत होता. नानाविध मार्गांनी आणि भिन्न-भिन्न मण्डलांत फिरत युद्धकौशल्य दाखवीत असलेला तो तेजस्वी दुर्योधन त्या क्षणी भीमापेक्षा अधिक उजळला.
Verse 323
सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रमहास्वना । भीमसेनके द्वारा सम्पूर्ण वेगसे घुमायी गयी वह विशाल गदा उस समय भयंकर शब्द करती हुई धूम और ज्वालाओंसहित आग प्रकट करने लगी
संजय म्हणाला—भयंकर महाशब्द करीत ती धूर व ज्वाळांसह अग्नीप्रमाणे प्रकट झाली. भीमसेनाने पूर्ण वेगाने फिरवलेली ती विशाल गदा त्या वेळी जणू धगधगता अग्नीच उधळीत होती.
Verse 336
अद्विसारमयीं गुर्वीमाविध्यन् बह्मशोभत । भीमसेनके द्वारा घुमायी गयी उस गदाको देखकर दुर्योधन भी अपनी लोहमयी भारी गदाको घुमाता हुआ अधिक शोभा पाने लगा
संजय म्हणाला—भीमसेनाने फिरवलेली वज्रासारखी कठोर, जड गदा फारच शोभून दिसत होती. ती गदा फिरताना पाहून दुर्योधनही आपली लोखंडी जड गदा फिरवू लागला आणि अधिकच उजळला.
Verse 353
गदाभ्यां सहसान्योन्यमाजघ्नतुररिंदमौ | समरांगणमें सब ओर युद्धकी क्रीडाका प्रदर्शन करते उन दोनों शत्रुदमन वीरोंने सहसा अपनी गदाओंद्वारा एक-दूसरेपर प्रहार किया
संजय म्हणाला—समरांगणात सर्वत्र युद्धक्रीडेचे प्रदर्शन करीत असलेल्या त्या दोन्ही शत्रुदमन वीरांनी सहसा आपल्या गदांनी एकमेकांवर प्रहार केला.
Verse 376
परिवृत्ते5हनि क्रूरं वृत्रवासवयोरिव । इस प्रकार दिनकी समाप्तिके समय, उन दोनों वीरोंमें प्रकटरूपमें वृत्रासुर और इन्द्रके समान क्रूरतापूर्ण एवं भयंकर युद्ध होने लगा
दिवस मावळतीला येताच त्या दोन्ही वीरांमध्ये वृत्र आणि वासव (इंद्र) यांच्यासारखा क्रूर व भयंकर संग्राम प्रकट झाला.
Verse 383
चरंश्रित्रतरान् मार्गान् कौन्तेयमभिदुद्रुवे । तदनन्तर विचित्र मार्गोंसे विचरते हुए आपके महाबली पुत्रने कुन्तीकुमार भीमसेनको खड़ा देख उनपर सहसा आक्रमण किया
विचित्र मार्गांनी फिरत असताना आपल्या महाबली पुत्राने कुंतीपुत्र भीमसेनाला स्थिर उभा पाहिले आणि सहसा त्याच्यावर आक्रमण केले.
Verse 393
अतिक्कुद्धस्य क्रुद्धस्तु ताडयामास तां गदाम् | यह देख क्रोधमें भरे भीमसेनने अत्यन्त कुपित हुए दुर्योधनकी सुवर्णजटित उस महावेगशालिनी गदापर ही अपनी गदासे आघात किया
हे पाहून क्रोधाने पेटलेल्या भीमसेनाने अत्यंत कुपित दुर्योधनाच्या सुवर्णजटित, महावेगवान गदेवरच आपल्या गदेने घाव घातला.
Verse 426
मत्तो द्विप इव क्रुद्धः प्रतिकुड्जरदर्शनात् । जैसे क्रोधमें भरा हुआ मतवाला हाथी अपने प्रतिद्वन्द्ी गजराजको देखकर सहन नहीं कर पाता
जसा क्रोधाने उन्मत्त झालेला हत्ती प्रतिस्पर्धी गजराजाला पाहून सहन करू शकत नाही, तसा रणभूमीत आपली गदा रोखली गेली हे पाहून कुरुवंशी दुर्योधनही सहन करू शकला नाही.
Verse 446
नाकम्पत महाराज तदद्भुतमिवा भवत् । महाराज! आपके पुत्रके आघातसे पीड़ित होनेपर भी पाण्डुपुत्र भीमसेन विचलित नहीं हुए। वह अद्भुत-सी बात हुई
महाराज! आपल्या पुत्राच्या आघाताने पीडित होऊनही पांडुपुत्र भीमसेन किंचितही डगमगला नाही; ती जणू अद्भुतच गोष्ट झाली.
Verse 453
यद् गदाभिहतो भीमो नाकम्पत पदात् पदम् | राजन्! गदाकी चोट खाकर भी जो भीमसेन एक पग भी इधर-उधर नहीं हुए, वह महान् आश्वर्यकी बात थी, जिसकी सभी सैनिकोंने भूरि-भूरि प्रशंसा की
संजय म्हणाला—राजन्! गदेचा घाव बसूनही भीमसेन एक पाऊलही ढळला नाही. त्या प्रचंड आघाताच्या मध्येसुद्धा त्याची अढळ स्थिरता हे मोठे आश्चर्य होते; सर्व बाजूंच्या योद्ध्यांनी तिची भूरि-भूरि प्रशंसा केली।
Verse 513
नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस्तव । उस महासमरमें आपके पुत्रकी गदाकी चोट खाकर भीमसेन मूर्च्छित-से हो गये और एक क्षणतक उन्हें अपने कर्तव्यका ज्ञानतक न रहा
संजय म्हणाला—तुमच्या पुत्राच्या प्रहाराने आहत झालेला भीमसेन त्या क्षणी काय कर्तव्य आहे हेच जाणू शकला नाही. त्या महासमरात गदेच्या घावाच्या वेगाने तो मूर्च्छित-सा झाला; क्षणभरही कर्तव्यबुद्धी जागी झाली नाही।
Verse 523
भृशोपहतसंकल्पा न हृष्टमनसो5 भवन् । राजन्! जब भीमसेनकी ऐसी अवस्था हो गयी, उस समय सोमक और पाण्डव बहुत ही खिन्न और उदास हो गये। उनकी विजयकी आशा नष्ट हो गयी
संजय म्हणाला—राजन्! त्यांचा संकल्प फारच ढासळला; मनात हर्ष उरला नाही. भीमसेनची अशी अवस्था पाहून सोमक आणि पांडव अत्यंत खिन्न व विषण्ण झाले; त्यांच्या विजयाची आशा मावळली।
Verse 613
अताडयच्छड्खदेशे न चचालाचलोपम: । पास पहुँचकर उस भयंकर पराक्रमी महामनस्वी वीरने महामना भीमसेनके ललाटपर गदासे आघात किया, परंतु भीमसेन पर्वतके समान अविचलभावसे खड़े रह गये, तनिक भी विचलित नहीं हुए
संजय म्हणाला—जवळ येऊन त्या भयंकर पराक्रमी वीराने भीमसेनाच्या ललाटावर गदेचा घाव घातला; पण भीम पर्वतासारखा अचल उभा राहिला, किंचितही ढळला नाही. धैर्य ढळविण्यासाठी केलेला तो प्रहार उलट भीमाचे अढळ शौर्यच प्रकट करून गेला।
Verse 3436
भयं विवेश पाण्डूंस्तु सवानिव ससोमकान् | उस महामनस्वी वीरकी वायुतुल्य गदाके वेगको देखकर सोमकोंसहित समस्त पाण्डवोंके मनमें भय समा गया
संजय म्हणाला—त्या महामनस्वी वीराच्या वायूसमान वेगाने धावणाऱ्या गदेचा वेग पाहून सोमकांसह सर्व पांडवांच्या हृदयात भय शिरले. रणाच्या त्या कोलाहलात क्षणातच सर्वांची मने थरथरली।
Frequently Asked Questions
Whether a decisive strike that violates conventional duel norms can be justified by prior vows, strategic necessity, and the opponent’s perceived reliance on deception—balancing procedural fairness against catastrophic political risk.
The chapter frames ethical action as context-sensitive: counsel may prioritize preventing larger harm and fulfilling binding commitments, even when idealized rules of engagement appear to prohibit the needed act.
No explicit phalaśruti is stated; instead, the narrative supplies meta-commentary through portents and communal agitation, signaling that the event carries exceptional moral and cosmic weight within the epic’s evaluative framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.