Shloka 13
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
महाराज! वहाँ रणभूमिमें कुपित हुए योद्धा एक-दूसरेसे भिड़कर परस्पर चोट करते हुए घूम रहे थे ।। उद्वृत्तनयनै रोषात् संदष्टौष्ठ पुटैर्मुखै: । सकुण्डलैर्मही च्छन्ना पच्मकिज्जल्कसंनिभै:,कमलकेसरकी-सी कान्तिवाले कुण्डलमण्डित कटे हुए मस्तकोंसे यह पृथ्वी ढक गयी थी। उनकी आँखें घूर रही थीं और उन्होंने रोषके कारण अपने ओठोंको दाँतोंसे दबा रखा था
sañjaya uvāca |
mahārāja! tatra raṇabhūmau kupitā yoddhā anyonyena saṃyujya parasparaṃ prahārān kurvāṇāḥ paribhramantaḥ sma ||
udvṛttanayanai roṣāt sandaṣṭauṣṭhapuṭair mukhaiḥ |
sakuṇḍalair mahī channā padmakijjalka-saṃnibhaiḥ ||
kamalakesarakāntivālaiḥ kuṇḍalamaṇḍitaiḥ kaṭitaiḥ mastakaiḥ pṛthivī channābhavat; teṣāṃ netrāṇi ghūrṇamānāni, roṣavaśāc ca dantair oṣṭhau pīḍitau ||
संजय म्हणाला—महाराज! त्या रणभूमीवर क्रुद्ध योद्धे एकमेकांवर तुटून पडून, फिरत-फिरत वारंवार परस्परांवर प्रहार करीत होते. क्रोधाने त्यांच्या डोळ्यांत उन्माद होता आणि दातांनी ओठ दाबलेले होते. कुंडलांनी शोभलेल्या छिन्न मस्तकांनी पृथ्वी झाकली गेली—कमळाच्या परागासारखी काळसर, तरी कमळकेसरासारखी तेजस्वी. त्यांची रोखलेली नजर व आवळलेले मुख युद्धातील अनियंत्रित रागाचे भीषण दर्शन घडवीत होते।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how anger (roṣa) in war dehumanizes combatants and leaves only ruin; it implicitly warns that when wrath governs action, even valor becomes a cause of moral and physical devastation.
Sañjaya describes the battlefield scene: warriors, furious and locked in close combat, strike each other while the ground becomes strewn with severed heads still wearing earrings, their eyes fixed and lips clenched in rage.