Shloka 156
Sauptika Parva, Adhyaya 8 — Dhṛṣṭadyumna-vadha and the Camp’s Nocturnal Rout
अभ्यजानादमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम् | अमेय आत्मबलसे सम्पन्न रणदुर्मद धृष्टद्युम्न उसके पैर लगते ही जाग उठा और जागते ही उसने महारथी द्रोणपुत्रको पहचान लिया,एतदीदृशकं वृत्तं राजन् सुप्तजने विभो । उन पाण्डव आदिके समक्ष कौन उन्हें मार सकता था? साक्षात् देवराज इन्द्र भी उस दशामें उनका कुछ नहीं बिगाड़ सकते थे। प्रभो! नरेश्वर! उस रात्रिमें सब लोगोंके सो जानेपर यह इस प्रकारकी घटना घटित हुई ।। ततो जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम्
sañjaya uvāca | abhyajānād ameyātmā droṇaputraṁ mahāratham | ameya-ātmabalasaṁpannaṁ raṇadurmadam | dhṛṣṭadyumnaḥ pādābhyāṁ spṛṣṭaḥ prabuddhaḥ prabuddhaś ca mahārathiṇaṁ droṇaputram abhyajānāt | etādīdṛśakaṁ vṛttaṁ rājan suptajane vibho | sākṣād devarāja indro 'pi tāṁ daśāṁ prāpya teṣāṁ kiñcid api na vyakaroṣyat | prabho nareśvara tasmin rātrau sarveṣu suptyeṣv evaṁvidhā ghaṭanā samabhavat | tato janakṣayaṁ kṛtvā pāṇḍavānāṁ mahātyayam |
संजय म्हणाला—अमेय आत्मबलाने युक्त, रणात उन्मत्त व धृष्ट असा द्रोणपुत्र महारथी अश्वत्थामा धृष्टद्युम्नाच्या पायांना स्पर्श करताच तो तत्क्षणी जागा झाला; आणि जागा होताच त्याने द्रोणपुत्राला ओळखले. हे राजन्, हे विभो! सर्व लोक झोपले असता अशी ही घटना घडली. त्या अवस्थेत साक्षात् देवराज इंद्रही त्यांना आवरू शकला नसता. मग त्याने जनसंहार करून पांडवांवर महान् आपत्ती आणली.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the moral collapse of warfare when combat shifts from open battle to killing the sleeping; it frames the night slaughter as a catastrophic, ethically charged turning point whose consequences exceed ordinary restraint—even divine power is invoked to stress the extremity of the situation.
During the night, Dhrishtadyumna is awakened by a touch at his feet and immediately recognizes Aśvatthāman (Drona’s son), described as a formidable, battle-maddened warrior. Sañjaya reports that, with everyone asleep, a dreadful incident unfolds, culminating in a mass killing that becomes a great calamity for the Pāṇḍavas.