Shloka 4
Daiva–Puruṣakāra Saṃvāda
Kṛpa’s Counsel on Destiny and Human Effort
सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ अश्वत्थामन्! केवल दैव या प्रारब्धसे अथवा अकेले पुरुषार्थसे भी कार्योंकी सिद्धि नहीं होती है। दोनोंके संयोगसे ही सिद्धि प्राप्त होती है ।। ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा अधमोत्तमा: । प्रवृत्ताश्वैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्विव सर्वश:,उन दोनोंसे ही उत्तम-अधम सभी कार्य बँधे हुए हैं। उन्हींसे प्रवृत्ति और निवृत्ति- सम्बन्धी कार्य होते देखे जाते हैं
satpuruṣeṣu śreṣṭha aśvatthāman! kevalaṃ daivāt vā prārabdhāt athavā kevalena puruṣārthena api kāryāṇāṃ siddhir na bhavati; ubhayasaṃyogenaiva siddhiḥ prāpyate. tābhyām ubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā adhamottamāḥ; pravṛttāś caiva dṛśyante nivṛttāś caiva sarvaśaḥ.
कृप म्हणाले—हे सत्पुरुषांतील श्रेष्ठ अश्वत्थामा! केवळ दैव/प्रारब्धाने किंवा केवळ पुरुषार्थाने कार्य सिद्ध होत नाही; दोघांच्या संयोगानेच सिद्धी मिळते. या दोघांवरच उत्तम-अधम सर्व प्रयोजन बांधलेले आहेत; आणि सर्वत्र प्रवृत्ती व निवृत्तीची कर्मेही यांच्यामुळेच होताना दिसतात.
कृप उवाच
Educational Q&A
Kṛpa teaches that outcomes arise from the combined operation of daiva/prārabdha (fate, already-fructifying karma) and puruṣārtha (human effort). Neither alone is sufficient; both together condition all results, whether considered noble or base, and they underlie both engagement in action (pravṛtti) and withdrawal from action (nivṛtti).
In the Sauptika Parva, after the great war’s climax, Kṛpa addresses Aśvatthāman in a moment of intense moral and strategic tension. He frames the situation philosophically, reminding him that success and failure are not solely a matter of personal will or destiny, but of their interplay—an admonition that implicitly bears on how Aśvatthāman should choose his next course of action.