Shloka 14
अध्याय १ — न्यग्रोधवनोपवेशनम् तथा द्रौणिनिश्चयः
Night at the Banyan and Drauṇi’s Resolve
संजय! पहले समस्त भूमण्डलपर मेरी आज्ञा चलती थी और मैं सबका शिरमौर था; ऐसा होकर अब मैं दूसरोंका दास बनकर कैसे रहूँगा। मैंने स्वयं ही अपने जीवनकी अन्तिम अवस्थाको दुःखमय बना दिया है! ।। कथं भीमस्य वाक्यानि श्रोतुं शक्ष्यामि संजय । येन पुत्रशतं पूर्णमेकेन निहतं मम,ओह! जिसने अकेले ही मेरे पूरे-के-पूरे सौ पुत्रोंका वध कर डाला, उस भीमसेनकी बातोंको मैं कैसे सुन सकूँगा?
kathaṁ bhīmasya vākyāni śrotuṁ śakṣyāmi sañjaya | yena putraśataṁ pūrṇam ekena nihataṁ mama ||
संजय! ज्याने एकट्यानेच माझे पूर्ण शंभर पुत्र मारून टाकले, त्या भीमसेनाचे शब्द मी कसे ऐकू? ते असह्य आहे—कारण त्यातून माझ्या कुलाचा विनाश आणि माझ्याच कर्मांचे कडू फळ समोर उभे राहते.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral weight of consequences: grief is intensified when one must face the agent of one’s downfall, and it implicitly points to how adharma-driven choices (partiality, ambition, refusal to restrain wrongdoing) culminate in irreversible loss.
In the aftermath of the Kurukṣetra catastrophe, Dhṛtarāṣṭra, speaking to Sañjaya, recoils at the prospect of hearing Bhīma’s words, because Bhīma is the warrior who single-handedly killed Dhṛtarāṣṭra’s hundred sons, making the king’s sorrow and humiliation acute.