Shloka 9
भरतकुलभूषण! शत्रुकी जगमगाती हुई राजलक्ष्मीको अपने अधिकारमें करनेकी इच्छावाला भूपाल सम्पूर्ण दिशाओंका उसी प्रकार संचालन करे, जैसे सारथि चाबुकसे घोड़ोंको हाँककर अपनी रुचिके अनुसार चलाता है ।। प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा योगो योडरिं प्रबाधते । तद् वै शस्त्र शस्त्रविदां न शस्त्र छेदनं स्मृतम्,गुप्त या प्रकट, जो उपाय शत्रुको संकटमें डाल दे, वही शस्त्रज्ञ पुरुषोंका शस्त्र है। केवल काटनेवाला शस्त्र ही शस्त्र नहीं है
bharatakula-bhūṣaṇa! śatrukī jagmagātī huī rāja-lakṣmī ko apne adhikāra meṃ karne kī icchā-vālā bhūpāla sampūrṇa diśāoṃ kā usī prakāra sañcālana kare, jaise sārathi cābuka se ghoṛoṃ ko hāṃkakara apnī ruci ke anusāra calātā hai. pracchanno vā prakāśo vā yogo yo 'riṃ prabādhate; tad vai śastraṃ śastra-vidāṃ, na śastra-cchedanaṃ smṛtam—gupta yā prakaṭ, jo upāya śatru ko saṅkaṭ meṃ ḍāl de, vahī śastra-jña puruṣoṃ kā śastra hai; kevala kāṭane-vālā śastra hī śastra nahīṃ hai.
दुर्योधन म्हणाला—“भरतकुलभूषण! जो राजा शत्रूंची झगमगती राजलक्ष्मी आपल्या अधिकारात आणू इच्छितो, त्याने सर्व दिशांचे संचालन असे करावे, जसे सारथी चाबकाने घोड्यांना हाकून आपल्या इच्छेनुसार चालवितो. उपाय गुप्त असो वा प्रकट—जो डाव शत्रूला संकटात टाकतो, तोच शस्त्रज्ञांच्या दृष्टीने ‘शस्त्र’ होय. केवळ छेद करणारे हत्यारच शस्त्र नाही; गुप्त वा उघड, शत्रूला वश करणारा कोणताही उपाय शस्त्र मानला जातो.”
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse expands the idea of ‘weapon’ beyond physical arms: any method—covert or overt—that effectively brings an enemy into distress counts as a weapon in the logic of political-military expertise. It frames kingship as active control and management of power, emphasizing efficacy over the narrow form of violence.
Duryodhana is articulating a hard-edged doctrine of rule and conquest within the Sabha Parva context, urging that a king seeking supremacy should govern and maneuver like a charioteer controlling horses, and should treat stratagems and policies as weapons just as much as swords or arrows.