Previous Verse
Next Verse

Shloka 11

नकुलस्य प्रतीची-दिग्विजयः

Nakula’s Conquest of the Western Quarter

ततस्तु धर्मराजस्य शासनाद्‌ भरतर्षभ: । शिशुपालं महावीर्यमभ्यगाज्जनमेजय,महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना । हस्त्यश्वरथपूर्णेन दंशितेन प्रतापवान्‌ २ ।।

tatas tu dharmarājasya śāsanād bharatarṣabhaḥ | śiśupālaṃ mahāvīryam abhyagāj janamejaya, mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā | hastyaśvarathapūrṇena daṃśitena pratāpavān || vṛto bharataśārṭūlo dviṣacchokavivardhanaḥ |

वैशंपायन म्हणाले—हे जनमेजय! त्यानंतर धर्मराजाच्या आज्ञेने भरतश्रेष्ठ, महावीर्य भीम, महापराक्रमी शिशुपालाकडे गेला. परराष्ट्रांना चिरडणाऱ्या महाबलचक्राने वेढलेला, हत्ती-घोडे-रथांनी परिपूर्ण व शस्त्र-कवचांनी सज्ज असा तो भरतशार्दूल शत्रूंचा शोक वाढवीत, राजवचन पाळण्यासाठी पुढे निघाला.

ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
तुbut/indeed
तु:
TypeIndeclinable
Rootतु
धर्मराजस्यof Dharmaraja (Yudhishthira)
धर्मराजस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootधर्मराज
FormMasculine, Genitive, Singular
शासनात्from/at (his) command
शासनात्:
Apadana
TypeNoun
Rootशासन
FormNeuter, Ablative, Singular
भरतर्षभःthe bull among the Bharatas
भरतर्षभः:
Karta
TypeNoun
Rootभरतर्षभ
FormMasculine, Nominative, Singular
शिशुपालम्Shishupala
शिशुपालम्:
Karma
TypeNoun
Rootशिशुपाल
FormMasculine, Accusative, Singular
महावीर्यम्of great valor
महावीर्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootमहावीर्य
FormMasculine, Accusative, Singular
अभ्यगात्went to, approached
अभ्यगात्:
TypeVerb
Rootअभि-गम्
FormAorist, 3, Singular, Parasmaipada
जनमेजयO Janamejaya
जनमेजय:
Sambodhana
TypeNoun
Rootजनमेजय
FormMasculine, Vocative, Singular
महताwith great
महता:
Karana
TypeAdjective
Rootमहत्
FormNeuter, Instrumental, Singular
बलचक्रेणwith a host/array of forces
बलचक्रेण:
Karana
TypeNoun
Rootबलचक्र
FormNeuter, Instrumental, Singular
परराष्ट्रावमर्दिनाcrushing the enemy kingdoms
परराष्ट्रावमर्दिना:
Karana
TypeAdjective
Rootपरराष्ट्रावमर्दिन्
FormNeuter, Instrumental, Singular
हस्त्यश्वरथपूर्णेनfilled with elephants, horses, and chariots
हस्त्यश्वरथपूर्णेन:
Karana
TypeAdjective
Rootहस्त्यश्वरथपूर्ण
FormNeuter, Instrumental, Singular
दंशितेनarmored, equipped (with mail/armor)
दंशितेन:
Karana
TypeAdjective
Rootदंशित
FormNeuter, Instrumental, Singular
प्रतापवान्mighty, illustrious
प्रतापवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रतापवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
वृतःsurrounded, accompanied
वृतः:
Karta
TypeAdjective
Rootवृत
FormMasculine, Nominative, Singular
भरतशार्दूलःthe tiger among the Bharatas
भरतशार्दूलः:
Karta
TypeNoun
Rootभरतशार्दूल
FormMasculine, Nominative, Singular
द्विषच्छोकविवर्धनःincreasing the sorrow of enemies
द्विषच्छोकविवर्धनः:
Karta
TypeAdjective
Rootद्विषच्छोकविवर्धन
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
J
Janamejaya
D
Dharmarāja (Yudhiṣṭhira)
Ś
Śiśupāla
B
Bhāratas (Bharata lineage)
A
army/host (balacakra)
E
elephants
H
horses
C
chariots
A
armor (kavaca implied by daṃśita)

Educational Q&A

The verse frames warfare and expansion as legitimate only when grounded in rightful authority and duty: the hero acts under Dharmarāja’s command, suggesting that power should be exercised as an instrument of ordered kingship (rājadharma), not personal impulse.

Vaiśampāyana tells Janamejaya that, following Yudhiṣṭhira’s instruction, a leading Bharata warrior advances toward Śiśupāla with a large, well-equipped army formation—elephants, horses, and chariots—intended to subdue hostile realms and secure political submission.