Shloka 18
अध्याय १: महाप्रस्थानारम्भः
The Commencement of the Great Departure
न च राजा तथाकार्षीत् कालपर्यायधर्मवित् । परंतु धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर कालके उलट-फेरके अनुसार जो धर्म या कर्तव्य प्राप्त था उसे जानते थे; अतः उन्होंने प्रजाके कथनानुसार कार्य नहीं किया ।।
Vaiśampāyana uvāca: Na ca rājā tathākārṣīt kālaparyāyadharmavit | Parantu dharmātmā rājā Yudhiṣṭhiraḥ kālaparyāyānusāreṇa yaḥ dharmo vā kartavyaṃ prāptaṃ tad avet; ataḥ sa prajāvacanānusāraṃ karma na cakāra || Tato ’numānya dharmātmā paurajānapadaṃ janam |
वैशंपायन म्हणाले—परंतु राजाने तसे केले नाही; कारण तो काळपर्यायानुसार धर्म जाणणारा होता. धर्मात्मा युधिष्ठिराला कळले होते की काळाच्या उलटसुलटीनुसार त्याच्यावर जे कर्तव्य आले आहे तेच त्याचे धर्म; म्हणून त्याने प्रजेच्या म्हणण्याप्रमाणे वागले नाही. मग त्या धर्मात्म्याने नगर व जनपदातील लोकांना यथोचित समजावून…
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Dharma is not a fixed rule applied mechanically; it must be discerned according to kāla (time) and paryāya (changing circumstance). A righteous ruler may respectfully hear the people yet choose a course aligned with the higher, situational duty.
As the Mahāprasthāna (great departure) unfolds, the people urge the king toward a certain action, but Yudhiṣṭhira—knowing the duty appropriate to the present turn of events—does not comply. He then acknowledges the citizens and countryfolk, indicating a respectful but firm resolve.