Shloka 51
महाराज! ऐसी बात कहकर खूनसे भीगे और रक्तसे लाल मुखवाले, अत्यन्त क्रोधी, वेगशाली वीर भीमसेन युद्धमें विजय पाकर मुसकराते हुए पुनः श्रीकृष्ण और अर्जुनसे बोले --4वीरो! दुःशासनके विषयमें मैंने जो प्रतिज्ञा की थी, उसे आज यहाँ रणभूमिमें सत्य कर दिखाया ।।
sañjaya uvāca | mahārāja! evaṃ bruvāṇaḥ śoṇitārdraḥ śoṇitāruṇavaktraḥ paramakrodhano vegavān vīro bhīmaseno raṇe vijitya smayamānaḥ punar eva śrīkṛṣṇārjunābhyāṃ provāca— “vīrāḥ! duḥśāsana-viṣaye yā pratijñā mayā kṛtā sā adya iha raṇabhūmau satyā kṛtā | anantaram dāsyāmy aparaṃ dvitīyaṃ duryodhanaṃ yajña-paśuṃ viśasya | śiro mṛdnīyāṃ ca padā durātmanaḥ śāntiṃ lapsye kauravāṇāṃ samakṣam” iti |
संजय म्हणाला—हे महाराज! असे बोलून रक्ताने भिजलेला, रक्तवर्ण मुख असलेला, अत्यंत क्रोधी व वेगवान वीर भीमसेन रणांगणात विजय मिळवून हसत पुन्हा श्रीकृष्ण व अर्जुनाला म्हणाला—“वीरांनो! दुःशासनाविषयी मी जी प्रतिज्ञा केली होती, ती आज इथे रणभूमीवर सत्य करून दाखवली. आता दुसरा यज्ञपशु दुर्योधन—त्याला कापून बलिदान देईन; आणि सर्व कौरवांच्या समक्ष त्या दुरात्म्याचे मस्तक पायाखाली तुडवून मला शांती मिळेल.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how vows (pratijñā) can become morally binding forces that intensify violence in war: Bhīma frames vengeance as duty and even as a ‘sacrifice,’ showing the epic’s tension between kṣatriya obligation, personal wrath, and the ethical cost of retribution.
After fulfilling his vow connected with Duḥśāsana, Bhīma—blood-smeared and triumphant—speaks to Kṛṣṇa and Arjuna, declaring that he will next kill Duryodhana, likening him to a sacrificial animal, and will publicly crush his head before the Kauravas to gain ‘peace’ through the completion of vengeance.