Shloka 12
(नकुलेन राजन् गजवाजियोधा हताश्न शूरा: सहसा समेत्य । त्यक्त्वा प्राणान् समरे युद्धकाड्क्षी स मामुपालब्धुमरिंदमो $हति ।। राजन! नकुलने समरभूमिमें प्राणोंका मोह छोड़कर सहसा आगे बढ़-बढ़कर बहुत-से हाथी, घोड़े और शूरवीर योद्धाओंका वध किया है। युद्धकी अभिलाषा रखनेवाला वह शत्रुदमन वीर भी मुझे उलाहना दे सकता है। कृतं कर्म सहदेवेन दुष्करं यो युध्यते परसैन्यावमर्दी । न चाब्रवीत् किंचिदिहागतो बली पश्यान्तरं तस्य चैवात्मनश्न ।। सहदेवने भी दुष्कर कर्म किया है। शत्रुसेनाका मर्दन करनेवाला वह बलवान वीर निरन्तर युद्धमें लगा रहता है। वह भी यहाँ आया था, किंतु कुछ भी न बोला। देख ले, तुझमें और उसमें कितना अन्तर है। धष्टद्युम्न: सात्यकिद्रौपदेया युधामन्युश्लोत्तमौजा: शिखण्डी । एते च सर्वे युधि सम्प्रपीडिता- स्ते मामुपालब्धुमर्हन्ति न त्वम् ।।) धष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदीके पुत्र, युधामन्यु, उत्तमौजा और शिखण्डी--ये सभी वीर युद्धमें अत्यन्त पीड़ा सहन करते आये हैं; अतः ये ही मुझे उपालम्भ दे सकते हैं, तू नहीं। बल॑ तु वाचि द्विजसत्तमानां क्षात्रं बुधा बाहुबलं वदन्ति । त्वं वाग्बलो भारत निष्ठरश्न त्वमेव मां वेत्थ यथाबलो5हम्,भरतनन्दन! ज्ञानी पुरुष कहते हैं कि श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका बल उनकी वाणीमें होता है और क्षत्रियका बल उनकी दोनों भुजाओंमें; परंतु तेरा बल केवल वाणीमें है, तू निष्ठुर है; मैं जैसा बलवान हूँ, उसे तू ही अच्छी तरह जानता है
arjuna uvāca |
nakulena rājan gajavājiyodhā hatāś ca śūrāḥ sahasā sametya |
tyaktvā prāṇān samare yuddhakāṅkṣī sa mām upālabdhum arindamo ’rhati ||
kṛtaṃ karma sahadevena duṣkaraṃ yo yudhyate parasainyāvamardī |
na cābravīt kiñcid ihāgato balī paśyāntaraṃ tasya caivātmanaś ca ||
dhṛṣṭadyumnaḥ sātyakir draupadeyā yudhāmanyuś cottamaujāḥ śikhaṇḍī |
ete ca sarve yudhi samprapīḍitās te mām upālabdhum arhanti na tvam ||
balaṃ tu vāci dvijasattamānāṃ kṣātraṃ budhā bāhubalaṃ vadanti |
tvaṃ vāgbalo bhārata niṣṭhuraś tvam eva māṃ vettha yathābalo ’ham ||
राजन्! नकुलाने रणभूमीत प्राणांची पर्वा न करता, वारंवार पुढे धावून, अनेक गजस्वार, अश्वस्वार आणि शूर योद्धे यांचा वध केला आहे; युद्धाची अभिलाषा असलेला तो शत्रुदमन वीरही मला उलाहना देऊ शकतो. सहदेवानेही दुष्कर कर्म केले आहे—तो शत्रुसैन्याचा मर्दन करीत अखंड युद्धात गुंतलेला आहे. तो येथे आला होता, तरी काही बोलला नाही; पाहा, त्याच्यात आणि तुझ्यात किती अंतर आहे. धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदीचे पुत्र, युधामन्यु, उत्तमौजा आणि शिखंडी—हे सर्व वीर युद्धात अतिशय क्लेश सहन करीत आले आहेत; म्हणून हे मला उपालंभ देऊ शकतात, तू नाहीस. ज्ञानी म्हणतात—श्रेष्ठ ब्राह्मणांचे बल वाणीमध्ये असते आणि क्षत्रियाचे बल भुजाबलात; पण हे भारत, तुझे बल केवळ वाणीमध्ये आहे, आणि तू कठोर आहेस. मी जितका बलवान आहे, ते तूच नीट जाणतोस.
अजुन उवाच
Educational Q&A
Arjuna contrasts earned moral authority with mere verbal criticism: those who bear the battle’s burden through courageous action may censure, but harsh speech without equivalent sacrifice lacks ethical standing. The passage also reiterates a dharma-based ideal—Kshatriya strength is proven by deeds (bāhubala), not by words (vāgbala).
In the midst of the Karna Parva fighting, Arjuna responds to a king’s reproach (contextually Yudhishthira). He cites the battlefield achievements and sufferings of Nakula, Sahadeva, and other allies, saying they could legitimately rebuke him, whereas the addressee’s criticism is only verbal and harsh.