Shloka 41
अध्याय ५३ — रणमेघोपमा सेना-वर्णना तथा सुषेण-वधोत्तर प्रतिक्रिया
Battle-as-Storm Imagery and the Aftermath of Suṣeṇa’s Fall
(कृतवर्मा तु संक्रुद्धों दिधक्षुरिव पावक: । धृष्टद्युम्नमुखान् सर्वान् पाण्डवान् पर्यवारयत् ।।
sañjaya uvāca |
kṛtavarmā tu saṅkruddho didhakṣur iva pāvakaḥ |
dhṛṣṭadyumnamukhān sarvān pāṇḍavān paryavārayat ||
tato rājan maheṣvāsaṃ kṛtavarmāṇam āśu vai |
gadāṃ gṛhya punar vegāt dhṛṣṭadyumno 'hanat ||
so 'tividdho balavatā nyapatan mūrcchayā hataḥ |
śrutarmā ratham āropya 'povāha raṇājirāt ||
dhṛṣṭadyumnas tu balavān jitvā śatruṃ mahābalam |
kauravān samare tūṛṇaṃ vārayām āsa sāyakaiḥ ||
संजय म्हणाला—कृतवर्मा क्रोधाने जळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे धृष्टद्युम्नाच्या नेतृत्वाखालील सर्व पांडवांना अडवू लागला. तेव्हा, राजन्, धृष्टद्युम्नाने गदा हातात घेऊन पुन्हा मोठ्या वेगाने महाधनुर्धर कृतवर्म्यावर त्वरित प्रहार केला. त्या बलवान घावाने अतिशय विद्ध होऊन वेदनेने मूर्च्छित कृतवर्मा कोसळला; श्रुतर्माने त्याला रथावर चढवून रणांगणातून दूर नेले. धृष्टद्युम्नाने त्या महाबली शत्रूला जिंकून बाणांच्या वर्षावाने समरात कौरवांना तत्काळ पुढे सरकू दिले नाही.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights a battlefield ethic: uncontrolled anger (likened to fire) can drive one into peril, while disciplined strength and timely action—striking decisively and then protecting one’s side by holding the enemy at bay—serve one’s duty (kṣatriya-dharma) more effectively than rage alone.
Kṛtavarmā, furious, blocks the Pāṇḍavas. Dhṛṣṭadyumna counters by striking him hard with a mace, causing Kṛtavarmā to collapse in a faint. Śrutarmā removes the wounded Kṛtavarmā from the battlefield, and Dhṛṣṭadyumna then restrains the advancing Kauravas with volleys of arrows.