Adhyaya 93
द्रोण–सात्यकि-युद्धम् (Droṇa–Sātyaki Engagement)
Upa-parva: Droṇa–Sātyaki Saṃprahāra (Strategic Engagement Episode)
Sañjaya describes an intense, publicly witnessed duel between Droṇa and Sātyaki. Droṇa first strikes Sātyaki with three iron arrows to the forehead, then increases pressure with successive volleys likened to thunder. Sātyaki counters by cutting incoming arrows in flight, retaliating with dense showers, and directly striking Droṇa, his banner, and his charioteer. Droṇa responds by wounding Sātyaki heavily, damaging the opposing bow, and countering thrown weapons (gadā, śakti), including a spear that fails to reach its intended target and instead pierces the chariot and falls to the earth. After Droṇa’s charioteer is struck and becomes incapacitated, Sātyaki performs an exceptional act by taking the reins himself while continuing combat. He then kills Droṇa’s driver and drives away the horses, causing Droṇa’s chariot to move erratically in many circles. Observing the disruption, surrounding warriors redirect toward Droṇa’s position, and the broader formation shows renewed disorder. The chapter closes with Droṇa re-stabilizing near the formation’s gateway and standing with intensified resolve, portrayed through fire-and-sun metaphors that emphasize command persistence amid tactical chaos.
Chapter Arc: दुःशासन की सेना के पराभव के बाद रणभूमि का धूल-धुआँ अभी बैठा भी नहीं कि अर्जुन, कृष्ण की अनुमति लेकर, चक्रव्यूह के मुहाने पर स्थित आचार्य द्रोण के सम्मुख जा खड़ा होता है—मानो समय स्वयं द्वार पर दस्तक दे रहा हो। → अर्जुन हाथ जोड़कर द्रोण से ‘स्वस्ति’ और ‘कल्याण’ की याचना करता है—वह दुर्भेद्य सेना-समूह में प्रवेश चाहता है, क्योंकि सूर्यास्त से पहले जयद्रथ-वध का संकल्प उसके सिर पर अग्नि-सा धधक रहा है। द्रोण, व्यूह-रक्षक के रूप में, उसे रोकने को तत्पर होते हैं; दोनों ओर से बाण-वर्षा बढ़ती जाती है। → द्रोण अर्जुन के बाण काटते हुए विष और अग्नि के समान तेजस्वी शरों से कृष्ण और अर्जुन—दोनों को घायल करते हैं; फिर सात सौ, फिर हजार, फिर असंख्य अनिवर्तनीय बाणों की धारा से पाण्डव-सेना को छिन्न-भिन्न करते हैं। उसी क्षण वासुदेव अर्जुन को चेताते हैं—‘पार्थ, काल-व्यय न हो’; लक्ष्य द्रोण नहीं, जयद्रथ है। → कृष्ण की नीति-धुरी पर अर्जुन द्रोण को ‘उत्सृज्य’—अर्थात् उनसे उलझे बिना—आगे बढ़ने का निश्चय करता है: यह अध्याय ‘द्रोणातिक्रम’ बन जाता है, जहाँ वीरता का अर्थ केवल जीतना नहीं, समय के भीतर सही लक्ष्य तक पहुँचना है। → द्रोण के प्रचण्ड प्रतिरोध को पार कर अर्जुन आगे बढ़ता है, पर आगे अनेक रथी-समूह (शूरसेन, शिबि, केकय आदि) रोग-निवारक चिकित्सा की भाँति उसे रोकने को उठ खड़े होते हैं—क्या सूर्यास्त से पहले मार्ग खुलेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुःशासनकी सेनाका पराभवविषयक नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९० ॥। अपन का छा | अड-#-रू- एकनवतितमो<ध्याय: अर्जुन और द्रोणाचार्यका वार्तालाप तथा युद्ध एवं द्रोणाचार्यको छोड़कर आगे बढ़े हुए अर्जुनका कौरव- सैनिकोंद्वारा प्रतिरोध संजय उवाच दुःशासनबल हत्वा सव्यसाची महारथ: । सिन्धुराजं परीप्सन् वै द्रोणानीकमुपाद्रवत्
संजय म्हणाला—राजन्! दुःशासनाचे सैन्य नष्ट करून सव्यसाची महारथी अर्जुन, सिन्धुराज जयद्रथाला गाठण्याच्या इच्छेने द्रोणाचार्यांच्या सैन्यावर धावून गेला।
Verse 2
स तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । कृताञ्जलिरिदं वाक््यं कृष्णस्यानुमते5ब्रवीत्
तेव्हा व्यूहाच्या अग्रभागी उभ्या असलेल्या आचार्य द्रोणाजवळ जाऊन, अर्जुनाने श्रीकृष्णांची अनुमती घेऊन हात जोडून असे म्हटले।
Verse 3
शिवेन ध्याहि मां ब्रह्मन् स्वस्ति चैव वदस्व मे । भवत्प्रसादादिच्छामि प्रवेष्टूं दुर्भिदां चमूम्
हे ब्राह्मण! शिवभावाने माझे कल्याण चिंतावे आणि मला ‘स्वस्ति’ म्हणत आशीर्वाद द्यावा. आपल्या कृपेच्या बळावरच मी या दुर्भेद्य सैन्यव्यूहात प्रवेश करू इच्छितो.
Verse 4
भवान् पितृसमो महां धर्मराजसमोडपि च । तथा कृष्णसमश्वैव सत्यमेतद् ब्रवीमि ते,“आप मेरे लिये पिता पाण्डु, भ्राता धर्मराज युधिष्ठिर तथा सखा श्रीकृष्णके समान हैं। यह मैं आपसे सच्ची बात कहता हूँ
आपण माझ्यासाठी पिता पांडूसमान, भ्राता धर्मराज युधिष्ठिरसमान आणि सखा श्रीकृष्णसमान आहात. हे सत्य मी आपल्याला सांगतो.
Verse 5
अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्त्वयानघ । तथाहमपि ते रक्ष्य: सदैव द्विजसत्तम,“तात! निष्पाप द्विजश्रेष्ठ! जैसे अश्वत्थामा आपके लिये रक्षणीय हैं, उसी प्रकार मैं भी सदैव आपसे संरक्षण पानेका अधिकारी हूँ
तात! निष्पाप द्विजश्रेष्ठ! जसा अश्वत्थामा तुमच्याकडून रक्षणीय आहे, तसाच मीही सदैव तुमच्या संरक्षणाचा अधिकारी आहे.
Verse 6
तव प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाहवे । निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ठ प्रतिज्ञां रक्ष मे प्रभो
नरश्रेष्ठ! आपल्या कृपेने मी या युद्धात सिन्धुराज जयद्रथाचा वध करू इच्छितो. प्रभो! माझ्या या प्रतिज्ञेचे रक्षण करा.
Verse 7
संजय उवाच एवमुक्तस्तदाचार्य: प्रत्युवाच स्मयन्निव । मामजित्वा न बीभत्सो शक््यो जेतुं जयद्रथ:
संजय म्हणाला—असे म्हटल्यावर त्या आचार्याने जणू मंद हास्य करत उत्तर दिले—“हे बीभत्स! मला जिंकल्या शिवाय जयद्रथाला जिंकणे शक्य नाही.”
Verse 8
संजय कहते हैं--महाराज! अर्जुनके ऐसा कहनेपर उस समय द्रोणाचार्यने उन्हें हँसते हुए-से उत्तर दिया--'अर्जुन! मुझे पराजित किये बिना जयद्रथको जीतना असम्भव है! ७ |। एतावदुक्त्वा तं द्रोण: शरब्रातैरवाकिरत् । सरथाश्चथध्वजं ती&णै: प्रहसन् वै ससारथिम्
संजय म्हणाला—महाराज! अर्जुन असे बोलताच त्या वेळी द्रोणाचार्य उपहासासारखे हसत म्हणाले—“अर्जुना! मला पराजित केल्यावाचून जयद्रथावर विजय मिळवणे अशक्य आहे.” एवढे बोलून द्रोण हसत-हसत तीक्ष्ण बाणांचे वर्षाव करू लागला—अर्जुनाचा रथ, घोडे, ध्वज आणि सारथी यांवरही बाणांचा मारा केला.
Verse 9
ततोड्र्जुन:ः शर्रातान् द्रोणस्थावार्य सायकैः । द्रोणमभ्यद्रवद् बाणै्घोररूपैर्महत्तरै:,तब अर्जुनने अपने बाणोंद्वारा द्रोणाचार्यके बाण-समूहोंका निवारण करके बड़े-बड़े भयंकर बाणोंद्वारा उनपर आक्रमण किया
मग अर्जुनाने आपल्या बाणांनी द्रोणांचे बाणसमूह परतवून लावले आणि भयंकर रूपाचे, प्रचंड बाण सोडीत द्रोणांवर धाव घेतली.
Verse 10
विव्याध चरणे द्रोणमनुमान्य विशाम्पते | क्षत्रधर्म समास्थाय नवभि: सायकै: पुन:,प्रजानाथ! उन्होंने द्रोणाचार्यका समादर करते हुए क्षत्रियधर्मका आश्रय ले पुनः नौ बाणोंद्वारा उनके चरणोंमें आघात किया
प्रजानाथ! द्रोणांचा मान राखूनही त्यांनी क्षत्रधर्माला धरून पुन्हा नऊ बाणांनी द्रोणांच्या चरणांवर प्रहार केला.
Verse 11
तस्येषूनिषुभिश्कित्त्वा द्रोणो विव्याध तावुभौ । विषाग्निज्वलितप्रख्यैरिषुभि: कृष्णपाण्डवौ
संजय म्हणाला—द्रोणाने बाणांच्या वर्षावाने त्याचे बाण छेदून टाकले आणि मग विष व अग्नीने जळत असल्यासारख्या बाणांनी कृष्ण व पाण्डव—दोघांनाही भेदले.
Verse 12
द्रोणाचार्यने अपने बाणोंद्वारा अर्जुनके उन बाणोंको काटकर प्रज्वलित विष एवं अग्निके समान तेजस्वी बाणोंसे श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनोंको घायल कर दिया ।।
संजय म्हणाला—द्रोणाचार्यांनी आपल्या बाणांनी अर्जुनाचे बाण छेदून, विष व अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित तेजस्वी बाणांनी श्रीकृष्ण आणि अर्जुन—दोघांनाही जखमी केले. तेव्हा पांडुनंदन अर्जुनाने बाणांनी द्रोणांचे धनुष्य छेदण्याचा निश्चय केला. पण महात्मा फाल्गुन असा विचार करीत असतानाच, पराक्रमी द्रोणाने किंचितही न डगमगता त्वरित आपल्या बाणांनी अर्जुनाची धनुष्य-प्रत्यंचा कापली आणि त्याचे घोडे, ध्वज व सारथी यांनाही भेदले.
Verse 13
द्रोण: शरैरसम्भ्रान्तो ज्यां चिच्छेदाशु वीर्यवान् विव्याध च हयानस्य ध्वजं सारथिमेव च
संजय म्हणाला—पराक्रमी द्रोणाचार्य अजिबात न डगमगता आपल्या बाणांनी क्षणार्धात अर्जुनाच्या धनुष्याची प्रत्यंचा छेदून टाकली; आणि त्याचे घोडे, ध्वज व सारथी यांनाही भेदले।
Verse 14
अर्जुनं च शरैवीर: स्मयमानो5भ्यवाकिरत् । एतस्मिन्नन्तरे पार्थ: सज्यं कृत्वा महद् धनु:
संजय म्हणाला—वीर द्रोणाचार्य हसतहसत अर्जुनावर बाणांचा वर्षाव करून त्याला सर्व बाजूंनी झाकून टाकू लागला. त्याच अवकाशात पार्थाने आपले विशाल धनुष्य झटपट सज्ज केले।
Verse 15
विशेषयिष्यन्नाचार्य सर्वास्त्रविदुषां वर: । मुमोच षट्शतान् बाणान् गृहीत्वैकमिव द्रुतम्
संजय म्हणाला—आचार्याला मागे टाकण्याच्या इच्छेने, सर्व अस्त्रविद्यांत श्रेष्ठ अर्जुनाने क्षणार्धात सहाशे बाण सोडले—जणू ते एकच बाण असावा।
Verse 16
पुन: सप्तशतानन्यान् सहस््रन॑ चानिवर्तिन: । चिक्षेपायुतशश्नान्यांस्ते5घ्नन् द्रोणस्प तां चमूम्
संजय म्हणाला—पुन्हा त्याने आणखी सातशे, मग परतवता न येणारे एक हजार बाण फेकले. त्यानंतर त्याने दहा-दहा हजार असे असंख्य बाणांचा मारा केला; आणि त्या शरांनी द्रोणाची ती सेना उद्ध्वस्त केली।
Verse 17
तै: सम्यगस्तैर्बलिना कृतिना चित्रयोधिना । मनुष्यवाजिमातज्ज विद्धा: पेतुर्गतासव:
संजय म्हणाला—विचित्र पद्धतीने युद्ध करणाऱ्या महाबली, कृतकर्मा अर्जुनाने अचूक सोडलेल्या त्या बाणांनी भेदले जाऊन अनेक मनुष्य, घोडे व हत्ती प्राणहीन होऊन भूमीवर कोसळले।
Verse 18
विसूताश्वध्वजा: पेतु: संछिन्नायुधजीविता: । रथिनो रथमुख्येभ्य: सहसा शरपीडिता:
अर्जुनाच्या बाणांनी पीडित होऊन अनेक रथी क्षणार्धात आपल्या श्रेष्ठ रथांवरून खाली कोसळले. त्यांचे सारथी, घोडे व ध्वज नष्ट झाले; शस्त्रे तुटली आणि प्राणही हरपले होते.
Verse 19
चूर्णिताक्षिप्तदग्धानां वजानिलहुताशनै: । तुल्यरूपा गजाः: पेतुर्गियग्राम्बुदवेश्मनाम्
जिथे वज्रासारख्या प्रहारांनी, रणवाऱ्याने आणि दाहक अग्नीने देह चुरडले, उडवले व जाळले जात होते, तिथे हत्ती ढिगांनी ढिग पडले. ते एकरूप दिसू लागले—जणू पर्वत, गावे, मेघ आणि उंच प्रासाद एकाच वेळी कोसळून धुळीत मिसळले असावेत.
Verse 20
वज्रके आघातसे चूर-चूर हुए पर्वतों, वायुके द्वारा संचालित हुए भयंकर बादलों तथा आगममें जले हुए गृहोंके समान रूपवाले बहुत-से हाथी धराशायी हो रहे थे ।।
अर्जुनाच्या बाणांनी मारलेले सहस्रावधी घोडे रणभूमीवर तसेच पडले होते, जसे हिमवंताच्या उतारांवर पावसाच्या माऱ्याने आहत झालेले अनेक हंस पडून राहतात.
Verse 21
रथाश्वद्विपपत्त्योधा: सलिलौघा इवाद्धभुता: । युगान्तादित्यरश्म्याभै: पाण्डवास्त्रशरैर्हता:
प्रलयकाळच्या सूर्यकिरणांसारख्या अर्जुनाच्या तेजस्वी बाणांनी मारलेले रथ, घोडे, हत्ती आणि पायदळांचे समूह असे भासत होते, जणू सूर्यरश्मींनी शोषून घेतलेले अद्भुत जलप्रवाहच.
Verse 22
त॑ पाण्डवादित्यशरांशुजालं कुरुप्रवीरान् युधि निष्टपन्तम् । स द्रोणमेघः शरवृष्टिवेगै: प्राच्छादयन्मेघ इवार्करश्मीन्
युद्धात प्रमुख कौरव वीरांना संतप्त करणाऱ्या पांडव-आदित्य अर्जुनाच्या बाणरूपी किरणजाळाला द्रोणाचार्यरूपी मेघाने आपल्या बाणवृष्टीच्या वेगाने तसेच आच्छादिले, जसे मेघ सूर्यकिरणांना झाकून टाकतो.
Verse 23
अथात्यर्थ विसृष्टेन द्विषतामसुभोजिना । आजलेने वक्षसि द्रोणो नाराचेन धनंजयम्,तत्पश्चात् शत्रुओंके प्राण लेनेवाले एक नाराचका प्रहार करके द्रोणाचार्यने अर्जुनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी
संजय म्हणाला— मग द्रोणाचार्याने अत्यंत वेगाने सोडलेल्या, शत्रूंचा प्राणहरण करणाऱ्या नाराच बाणाने धनंजय अर्जुनाच्या वक्षस्थळी प्रहार केला आणि त्याच्या छातीत खोल, तीव्र जखम केली.
Verse 24
स विद्वलितसर्वाड्: क्षितिकम्पे यथाचल: । धेर्यमालम्ब्य बीभत्सुद्रोणं विव्याध पत्रिभि:
संजय म्हणाला— त्या आघाताने अर्जुनाचे सर्व अंग थरथरले, जणू भूकंपात पर्वत डोलावा. तरीही धैर्य धरून भीभत्स अर्जुनाने पंखयुक्त बाणांनी द्रोणाचार्याला भेदून जखमी केले.
Verse 25
द्रोणस्तु पञचभिर्बाणैर्वासुदेवमताडयत् । अर्जुन च त्रिसप्तत्या ध्वजं चास्य त्रिभि: शरै:
संजय म्हणाला— मग द्रोणाने पाच बाणांनी वासुदेव श्रीकृष्णाला मारले; त्र्याहत्तर बाणांनी अर्जुनाला आणि तीन बाणांनी त्याचा ध्वजही जखमी केला.
Verse 26
विशेषयिष्यन् शिष्यं च द्रोणो राजन् पराक्रमी । अदृश्यमर्जुनं चक्रे निमेषाच्छरवृष्टिभि:
संजय म्हणाला— राजन्! पराक्रमी द्रोणाचार्याने आपल्या शिष्य अर्जुनापेक्षा अधिक पराक्रम दाखवण्याच्या इच्छेने, क्षणार्धात बाणवृष्टी करून अर्जुनाला अदृश्यच करून टाकले.
Verse 27
प्रसक्तान् पततो<द्राक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान् | मण्डलीकृतमेवास्य धनुश्नादृश्यताद्भुतम्,हमने देखा, द्रोणाचार्यके बाण परस्पर सटे हुए गिरते थे। उनका अद्भुत धनुष सदा मण्डलाकार ही दिखायी देता था
संजय म्हणाला— आम्ही पाहिले, भारद्वाजपुत्र द्रोणाचे बाण अखंड, एकमेकांना लागूनच पडत होते. त्याचे अद्भुत धनुष्य जणू दिसतच नव्हते; ते फक्त मण्डलाकार फिरत असल्यासारखे भासत होते.
Verse 28
ते भ्ययु: समरे राजन् वासुदेवधनंजयौ । द्रोणसृष्टा: सुबहव: कड्कपत्रपरिच्छदा:,राजन! उस समरांगणमें द्रोणाचार्यके छोड़े हुए कंकपत्रविभूषित बहुत-से बाण श्रीकृष्ण और अर्जुनपर पड़ने लगे
राजन्! त्या समरात द्रोणाचार्यांनी सोडलेले कंक-पिसांनी सजलेले असंख्य बाण वेगाने वासुदेव (श्रीकृष्ण) आणि धनंजय (अर्जुन) यांच्यावर कोसळू लागले।
Verse 29
तद् दृष्टवा तादृशं युद्ध द्रोणपाण्डवयोस्तदा । वासुदेवो महाबुद्धि: कार्यवत्तामचिन्तयत्
त्या वेळी द्रोणाचार्य आणि पांडव (अर्जुन) यांचे तसे युद्ध पाहून महाबुद्धिमान वासुदेव (श्रीकृष्ण) यांनी मनातल्या मनात कर्तव्याचा निश्चय केला।
Verse 30
ततोडब्रवीद् वासुदेवो धनंजयमिदं वच: । पार्थ पार्थ महाबाहो न नः कालात्ययो भवेत्
मग वासुदेव धनंजयाला म्हणाले— “पार्थ, पार्थ, महाबाहो! आपला वेळ वाया जाऊ देऊ नकोस.”
Verse 31
पार्थश्षाप्यब्रवीत् कृष्णं यथेष्टमिति केशवम्
तेव्हा अर्जुनानेही केशव श्रीकृष्णांना म्हटले— “प्रभो! आपली जशी इच्छा, तसेच करा.” मग महाबाहु अर्जुनाने द्रोणाचार्यांची प्रदक्षिणा केली आणि परत फिरून बाणांची वर्षा करीत पुढे निघाला।
Verse 32
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा द्रोणं प्रायान्महाभुजम् । परिवृत्तश्न बीभत्सुरगच्छद् विसृजन् शरान्
त्यानंतर महाबाहु अर्जुनाने द्रोणाचार्यांची प्रदक्षिणा केली; मग बीभत्सु परत फिरून बाण सोडीत पुढे गेला।
Verse 33
ततोडब्रवीत् स्वयं द्रोण: क्वेदं पाण्डव गम्यते । ननु नाम रणे शत्रुमजित्वा न निवर्तसे
तेव्हा द्रोणाचार्य स्वतः म्हणाले—“पांडवा! तू असा कुठे चालला आहेस? रणांगणात शत्रूला जिंकून न घेता तू कधीच परत फिरत नव्हतास.”
Verse 34
अजुन उवाच गुरुर्भवान् न मे शत्रु: शिष्य: पुत्रसमो5स्मि ते । न चास्ति स पुमॉल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत्
अर्जुन म्हणाला—“ब्रह्मन्! आपण माझे गुरु आहात; शत्रू नाहीत. मी आपला पुत्रासमान प्रिय शिष्य आहे. या जगात असा कोणताही पुरुष नाही जो युद्धात आपल्याला पराजित करू शकेल.”
Verse 35
संजय उवाच एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्जयद्रथवधोत्सुक: । त्वरायुक्तो महाबाह॒स्त्वत्सैन्यं समुपाद्रवत्
संजय म्हणाला—“राजन्! असे बोलून बीभत्सु अर्जुन जयद्रथ-वधासाठी उत्कट झाला; घाईने प्रेरित तो महाबाहु तुमच्या सेनेवर तुटून पडला.”
Verse 36
त॑ चक्ररक्षौ पाउ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ । अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम्,आपकी सेनामें प्रवेश करते समय उनके पीछे-पीछे पांचाल वीर महामना युधामन्यु और उत्तमौजा चक्र-रक्षक होकर गये
तुमच्या सेनेत प्रवेश करताना त्याच्या मागोमाग पाञ्चालवीर युधामन्यु व उत्तमौजा—महात्मे—रथचक्रांचे रक्षक होऊन चालले.
Verse 37
ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्वतः । काम्बोजश्च श्रुतायुश्न धनंजयमवारयन्,महाराज! तब जय, सात्वतवंशी कृतवर्मा, काम्बोज-नरेश तथा श्रुतायुने सामने आकर अर्जुनको रोका
महाराज! तेव्हा जय, सात्वतवंशी कृतवर्मा, काम्बोज-नरेश आणि श्रुतायु—हे सर्व समोर येऊन धनंजय अर्जुनाला अडवू लागले.
Verse 38
तेषां दश सहस्राणि रथानामनुयायिनाम् । अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:
त्यांच्या मागे दहा हजार रथी व रथानुयायी—अभीषाह, शूरसेन, शिबि आणि वसातय—ही पुढे आले.
Verse 39
मावेल्लका ललित्थाक्ष केकया मद्रकास्तथा । नारायणाक्ष् गोपाला: काम्बोजानां च ये गणा:
तसेच मावेल्लक, ललित्थाक्ष, केकय, मद्रक; आणि नारायणाक्ष नावाचे गोपालगण व काम्बोजांचे विविध दलही होते.
Verse 40
कर्णेन विजिता: पूर्व संग्रामे शूरसम्मता: । भारद्वाजं पुरस्कृत्य हृष्टात्मानो<र्जुनं प्रति
ते पूर्वी संग्रामात कर्णाने जिंकलेले व शूर म्हणून मान्य; हर्षितचित्त होऊन भारद्वाजपुत्र द्रोणाला पुढे करून अर्जुनावर चालून गेले.
Verse 41
पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् । त्यजन्तं तुमुले प्राणान् संनद्धं चित्रयोधिनम्
पुत्रशोकाने संतप्त व क्रोधाने प्रज्वलित ते अंतकासारख्या मृत्यूसमान दिसत होते; त्या घोर रणात प्राण अर्पणास उद्यत, सन्नद्ध आणि विचित्र पद्धतीने युद्ध करणारे होते.
Verse 42
गाहमानमनीकानि मातड़्मिव यूथपम् | महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याप्रमवारयन्
सेनाव्यूहांत घुसणाऱ्या—कळपात शिरणाऱ्या गजराजासारख्या—त्या महाधनुर्धर, पराक्रमी नरव्याघ्राला त्यांनी येऊन रोखले.
Verse 43
ततः प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम् । अन्योनयं वै प्रार्थयतां योधानामर्जुनस्थ च,तदनन्तर एक-दूसरेको ललकारते हुए कौरव-योद्धाओं तथा अर्जुनमें रोमांचकारी एवं भयंकर युद्ध छिड़ गया
त्यानंतर कौरव-योद्धे आणि अर्जुन यांनी परस्परांना ललकारताच अंगावर काटा आणणारे, भयंकर असे तुमुल युद्ध पेटले।
Verse 44
जयद्रथवधरप्रेप्सुमायान्तं पुरुषर्षभम् । न्यवारयन्त सहिता: क्रिया व्याधिमिवोत्थितम्
जयद्रथवधाची इच्छा बाळगून येणाऱ्या पुरुषश्रेष्ठ अर्जुनाला सर्व कौरववीरांनी एकत्र येऊन असे रोखले, जसे वैद्यक-क्रिया उसळणारा रोग थांबवते।
Verse 91
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणातिक्रमे एकनवतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोणातिक्रमण-विषयक इक्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात द्रोणातिक्रमण-विषयक एक्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 303
द्रोणमुत्सूज्य गच्छाम: कृत्यमेतन्महत्तरम् । तत्पश्चात् श्रीकृष्ण अर्जुनसे इस प्रकार बोले--'अर्जुन! अर्जुन! महाबाहो! हमारा अधिक समय यहाँ न बीत जाय
“द्रोणाचार्याला मागे टाकून पुढे जाऊ; याच क्षणी हेच अधिक महान कर्तव्य आहे.” त्यानंतर श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले— “अर्जुन! अर्जुन! महाबाहो! येथे आपला फार वेळ जाऊ नये; म्हणून द्रोणाचार्याला सोडून पुढे चला— आत्ता हेच सर्वोच्च कार्य आहे.”
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly tests proportionality and targeting ethics: both sides shift from dueling strikes to disabling the opponent’s combat system (bow, banner, driver, horses), raising questions about legitimate means within duty-bound engagement.
Competence and steadiness under pressure (lāghava plus composure) function as practical dharma: maintaining agency amid disrupted support systems, adapting method without abandoning responsibility.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-commentary is conveyed through Sañjaya’s comparative imagery (Indra-like battle, fire/sun metaphors) that frames the episode as exemplary of consequence-driven escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.