Adhyaya 88
Droṇa Interdicts Sātyaki; Sātyaki’s Breakthrough and Duel with Kṛtavarmā (द्रोण-निवारणम्, सात्यकि-प्रवेशः, कृतवर्म-युद्धम्)
Upa-parva: Sātyaki–Droṇa–Kṛtavarmā Saṅgrāma (Battle Episode within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports that as Yuyudhāna (Sātyaki) advances with aggressive momentum, Yudhiṣṭhira follows behind, intent on reaching Droṇa’s position and maintaining pressure on the Kaurava command. Sātyaki’s assault fractures the opposing formation, producing a vivid catalogue of battlefield disarray—disabled chariots, fallen standards, and scattered armor—used as an index of tactical rupture rather than mere spectacle. Droṇa then directly blocks Sātyaki and wounds him with precise arrows; Sātyaki answers with concentrated volleys, striking Droṇa’s charioteer, horses, and banner, while Droṇa verbally accuses him of evasion. Sātyaki replies that he proceeds on Dharmarāja’s instruction to follow Arjuna’s path, then accelerates through interlinked Kaurava divisions (Avanti, Dākṣiṇātya, Bāhlika) toward Karṇa’s sector. Droṇa pursues, but as Sātyaki penetrates deeper, Kṛtavarmā contains him; they exchange high-intensity missile sequences. Sātyaki ultimately severs Kṛtavarmā’s charioteer’s head, causing momentary loss of control in Kṛtavarmā’s team, after which Kṛtavarmā stabilizes the horses himself and resumes the engagement, while Sātyaki continues the mission-driven advance into the Kāmbhoja contingent.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र के विलाप के बीच संजय कठोर उपालम्भ के साथ प्रवेश करते हैं—जो हो चुका, उस पर अब शोक का पुल बाँधना व्यर्थ है। → संजय धृतराष्ट्र को उसके पुराने निर्णयों की ओर लौटाते हैं: यदि जुए के समय युधिष्ठिर को रोका होता, यदि पुत्रों को सत्पथ पर स्थापित किया होता, यदि राजधर्म का पालन किया होता—तो आज यह व्यसन न आता। यह स्मरण-प्रहार धृतराष्ट्र के अपराधबोध और भय को तीव्र करता है। → संजय निर्णायक वाक्य में ‘कृतान्त’ (काल/विधि) के अनतिक्रमणीय विधान को सामने रखते हैं—भाग्य और कर्म-फल की यह धारा अब रोकी नहीं जा सकती; साथ ही चेतावनी देते हैं कि पाण्डव, पाञ्चाल, वृष्णि और अन्य नरेश धृतराष्ट्र की बुद्धि-विपर्यय का फल प्रत्यक्ष देखेंगे। → संजय शोक-निवारण का मार्ग बताते हैं: विलाप निष्फल है; राजन् को धैर्य, धर्म और यथार्थ-बोध अपनाना चाहिए—क्योंकि अब युद्ध का संकट पाण्डव-पराक्रम के सामने अत्यन्त घोर हो चला है। → संजय ‘कौरवों और पाण्डवों के बीच परमसंकट युद्ध’ का तत्त्वतः वृत्तान्त सुनाने की भूमिका बाँधते हैं—आगे के वर्णन में रणभूमि का निर्णायक मोड़ प्रतीक्षित है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५५ “लोक हैं।) ऑपन-आ प्रात बछ। अं काज षडशीतितमोब< ध्याय: संजयका धृतराष्ट्रको उपालम्भ संजय उवाच हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् । शुश्रूषस्व स्थिरो भूत्वा तव ह्पनयो महान्
संजय म्हणाला—महाराज! मी सर्व काही प्रत्यक्ष पाहिले आहे; ते सर्व आता तुम्हाला सांगतो। स्थिरचित्त होऊन ऐका। या संकटास तुमचा महान् अन्यायच कारण आहे।
Verse 2
गतोदके सेतुबन्धो यादृक् तादृगयं तव । विलापो निष्फलो राजन् मा शुचो भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठ राजन्! पाणी निघून गेल्यावर जसा सेतुबांध व्यर्थ, तसाच या वेळी तुमचा विलाप निष्फळ आहे। भरतवंशश्रेष्ठा, शोक करू नका।
Verse 3
अनतिक्रमणीयो<यं कृतान्तस्याद्भुतो विधि: । मा शुचो भरतश्रेष्ठ दिष्टमेतत् पुरातनम्,कालके इस अद्भुत विधानका उल्लंघन करना असम्भव है। भरतभूषण! शोक त्याग दीजिये। यह सब पुरातन प्रारब्धका फल है
कृतांताच्या या अद्भुत विधानाचे उल्लंघन होऊ शकत नाही। भरतश्रेष्ठा, शोक सोडा; हे पुरातन दैव-निश्चित आहे।
Verse 4
यदि त्वं हि पुरा द्यूतात् कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । निवर्तयेथा: पुत्रांश्व न त्वां व्यसनमात्रजेत्,यदि आप कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर तथा अपने पुत्रोंको पहले ही जूएसे रोक देते तो आपपर यह संकट नहीं आता
जर तुम्ही पूर्वीच कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला द्यूतातून परावृत्त केले असते आणि आपल्या पुत्रांनाही आवर घातला असता, तर ही आपत्ती तुमच्यावर आली नसती।
Verse 5
युद्धकाले पुन: प्राप्ते तदैव भवता यदि । निवर्तिता: स्यु: संरब्धा न त्वां व्यसनमाव्रजेत्
युद्धकाळ पुन्हा आला तेव्हा, त्याच क्षणी तुम्ही जर त्या संतप्त पुरुषांना आवरून परत फिरविले असते, तर हे संकट तुमच्यावर आले नसते.
Verse 6
फिर जब युद्धका अवसर आया, उसी समय यदि आपने क्रोधमें भरे हुए अपने पुत्रोंको बलपूर्वक रोक दिया होता तो आपपर यह संकट नहीं आ सकता था ।।
जर फार पूर्वीच तुम्ही कुरूंना आज्ञा दिली असती—‘या अविधेय दुर्योधनाला बांधा’—तर हे संकट तुमच्यावर आले नसते. आज जे दुःख तुम्हाला ग्रासत आहे, ते संयम शक्य असतानाही पुत्रांना आवरू न शकल्याचेच फळ आहे.
Verse 7
तत् ते बुद्धिव्यभीचारमुपलप्स्यन्ति पाण्डवा: । पज्चाला वृष्णय: सर्वे ये चान्येडपि नराधिपा:,आपकी बुद्धिके वैपरीत्यका फल पाण्डव, पांचाल, समस्त वृष्णिवंशी तथा अन्य जो- जो नरेश हैं, वे सभी भोगेंगे
पांडव तुमच्या बुद्धीतील हा विपर्यास व विसंगती ओळखतील; आणि पांचाल, सर्व वृष्णिवंशी तसेच इतर जे-जे राजे आहेत—ते सर्व त्या चुकीच्या नीतीचे परिणाम भोगतील.
Verse 8
स कृत्वा पितृकर्म त्वं पुत्र संस्थाप्य सत्पथे । वर्तेथा यदि धर्मेण न त्वां व्यसनमात्रजेत्
पित्याचे कर्तव्य पार पाडून पुत्राला सत्पथावर स्थिर केले असते आणि धर्मानुसार वागले असते, तर हे संकट तुमच्यावर आले नसते.
Verse 9
त्वं तु प्राज्ञतमो लोके हित्वा धर्म सनातनम् | दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्चवान्वगा मतम्
तुम्ही जगात अत्यंत प्राज्ञ मानले जाता; तरीही सनातन धर्म सोडून तुम्ही दुर्योधन, कर्ण आणि शकुनी यांच्या मताचे अनुसरण केले आहे.
Verse 10
तत् तं विलपितं सर्व मया राजन् निशामितम् । अर्थ निविशमानस्य विषमिश्र॑ यथा मधु
संजय म्हणाला—राजन्, तुमचे हे सर्व विलाप मी ऐकले आहे. हे विषमिश्रित मधासारखे आहे—वरून गोड, पण आतून स्वार्थाने माखलेले आणि परिणामी घातक।
Verse 11
नामन्यत तदा कृष्णो राजानं पाण्डवं पुरा । न भीष्म नैव च द्रोणं यथा त्वां मन्यतेडच्युत:
संजय म्हणाला—पूर्वी श्रीकृष्ण पांडव-राजालाही, भीष्मालाही, द्रोणालाही—जसा मान देत नसत, तसा मान देत; पण अच्युत आता तुम्हाला जसा मान देतो, तसा त्यांना दिला नाही।
Verse 12
अजानातू स यदा तु त्वां राजधर्मादधश्ष्युतम् । तदाप्रभृति कृष्णस्त्वां न तथा बहु मन्यते
संजय म्हणाला—परंतु जेव्हा त्यांना कळले की तुम्ही राजधर्माच्या मर्यादेखाली घसरला आहात, तेव्हापासून श्रीकृष्ण तुम्हाला पूर्वीसारखा मान देत नाहीत।
Verse 13
परुषाण्युच्यमानांश्व यथा पार्थनुपेक्षसे । तस्यानुबन्ध: प्राप्तस्त्वां पुत्राणां राज्यकामुक
संजय म्हणाला—पुत्रांना राज्य मिळावे अशी इच्छा बाळगणाऱ्या महाराज! कुंतीपुत्रांना कठोर वचने ऐकवली जात असताना तुम्ही त्यांची उपेक्षा केलीत; त्या अन्यायाचाच परिणाम आज तुमच्यावर आला आहे।
Verse 14
पितृपैतामहं राज्यमपवृत्तं तदानघ । अथ पार्थरजितां कृत्स्नां पृथिवीं प्रत्यपद्यथा:
संजय म्हणाला—निष्पाप नरेश! त्या काळी तुम्ही पितृ-पैतामहिक राज्य आपल्या अधिकारात घेतले; आणि मग पार्थांनी जिंकलेली संपूर्ण पृथ्वीही आपल्या ताब्यात घेऊन ते विशाल साम्राज्य हडप केले।
Verse 15
पाण्डुना निर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस्तथा । ततश्चाप्यधिकं भूय: पाण्डवैर्धर्मचारिभि:
संजय म्हणाला—राजा पांडूने राज्य जिंकून कौरवांचा यशविस्तार केला होता. त्यानंतर धर्मनिष्ठ पांडवांनी पित्यालाही मागे टाकून राज्य व सुयश अधिकच वाढविले.
Verse 16
तेषां तत् तादृशं कर्म त्वामासाद्य सुनिष्फलम् | यत् पित्र्याद् भ्रंशिता राज्यात् त्वयेहामिषगृद्धिना
संजय म्हणाला—त्यांचे ते असे पराक्रमी कर्मही तुझ्यापर्यंत येऊन पूर्ण निष्फळ ठरले; कारण लाभलोभाने तू त्यांना त्यांच्या पैतृक राज्यापासूनच भ्रष्ट केलेस.
Verse 17
परंतु उनका वैसा महान् कर्म भी आपको पाकर अत्यन्त निष्फल हो गया; क्योंकि आपने राज्यके लोभमें पड़कर उन्हें अपने पैतृक राज्यसे भी वंचित कर दिया ।।
संजय म्हणाला—त्यांचे महान पराक्रमही तुझ्यापाशी येऊन अत्यंत निष्फळ ठरले; कारण राज्यलोभाने तू त्यांना त्यांच्या पैतृक राज्यापासूनही वंचित केलेस. आणि आता, हे नृप! युद्धकाळ समोर असताना तू पुत्रांचे अनेक दोष सांगत त्यांची निंदा करीत आहेस—आज ते तुला शोभत नाही, हे नराधिपा.
Verse 18
न हि रक्षन्ति राजानो युध्यन्तो जीवितं रणे । चमूं विगाहा पार्थानां युध्यन्ते क्षत्रियर्षभा:
संजय म्हणाला—रणात लढणारे राजे आपल्या जीविताची राखण करीत नाहीत. ते क्षत्रियश्रेष्ठ नरेश पांडवांच्या सेनेत घुसून युद्ध करतात.
Verse 19
यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकोदरौ । रक्षेरन् को नु तां युध्येच्चमूमन्यत्र कौरवै:
संजय म्हणाला—ज्या सेनेचे रक्षण श्रीकृष्ण व अर्जुन, तसेच सात्यकी व वृकोदर (भीम) करीत आहेत, त्या सेनेशी कौरवांखेरीज दुसरा कोण युद्ध करू शकेल?
Verse 20
येषां योद्धा गुडाकेशो येषां मन्त्री जनार्दन: । येषां च सात्यकिर्योद्धा येषां योद्धा वृकोदर:
संजय म्हणाला—ज्यांचा योद्धा गुडाकेश अर्जुन आहे, ज्यांचा मंत्री जनार्दन श्रीकृष्ण आहे, आणि ज्यांच्या बाजूने सात्यकी व वृकोदर भीमसेन असे महाबली लढतात—त्यांच्याशी युद्ध करण्याचे धैर्य मर्त्यधर्मा कोणता धनुर्धर करील? कौरव आणि त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून चालणारे राजे यांच्यावाचून दुसरा कोणी नाही।
Verse 21
को हि तान् विषहेद् योद्धूं मर्त्यधर्मा धनुर्धर: । अन्यत्र कौरवेयेभ्यो ये वा तेषां पदानुगा:
संजय म्हणाला—मर्त्यधर्मा कोणता धनुर्धर त्यांच्याशी युद्ध करण्याचे ओझे सहन करू शकेल? कौरव आणि त्यांच्या पावलावर चालणारे राजे यांच्यावाचून कोणीच नाही।
Verse 22
यावत् तु शक््यते कर्तुमन्तरजैर्जनाधिपै: । क्षत्रधर्मरतै: शूरैस्तावत् कुर्वन्ति कौरवा:,अवसरको जाननेवाले, क्षत्रिय-धर्मपरायण, शूरवीर राजालोग जितना कर सकते हैं, कौरवपक्षी नरेश उतना पराक्रम करते हैं
संजय म्हणाला—जितके करणे शक्य आहे, तितकेच एकाच वंशात जन्मलेले, क्षत्रियधर्मात रत शूर राजे—कौरवपक्ष तेवढ्याच पराक्रमाने करीत आहेत।
Verse 23
यथा तु पुरुषव्याघ्रैर्युद्धं परमसंकटम् । कुरूणां पाण्डवै: सार्ध तत् सर्व शृणु तत्त्वतः,पुरुषसिंह पाण्डवोंके साथ कौरवोंका जिस प्रकार अत्यन्त संकटपूर्ण युद्ध हुआ है, वह सब आप ठीक-ठीक सुनिये
संजय म्हणाला—हे पुरुषसिंह! कौरवांचे पांडवांसह जे अत्यंत संकटमय युद्ध झाले, ते सर्व तू माझ्याकडून तत्त्वतः ऐक।
Verse 85
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें धृतराष्ट्रवाक्यविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात धृतराष्ट्रवाक्यविषयक पंच्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 86
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संजयवाक्ये षडशीतितमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संजयवाक्यविषयक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात संजयवचनाचा शहाऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a warrior should prioritize deference to a revered authority (Droṇa’s challenge and accusation) or adhere to a mission assigned by legitimate command (Yudhiṣṭhira’s directive to follow Arjuna’s route).
The chapter illustrates that dharma in applied contexts often appears as competing obligations; clarity of mandate, disciplined execution, and accountability for consequences are portrayed as essential to ethical action under pressure.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s significance is structural—mapping how speech, intention, and tactical sequencing produce cascading outcomes within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.