Adhyaya 78
दुर्योधनकवचविमर्शः (Duryodhana’s Armor and the Tactical Reassessment)
Upa-parva: Duryodhana-kavaca-prasaṅga (Armor and Countermeasure Episode)
Saṃjaya reports a close-range exchange where Duryodhana strikes Arjuna, the horses, and Vāsudeva, even severing the goad, signaling a momentary tactical advantage. Arjuna counters with successive volleys, yet the arrows appear to fall away without effect, producing an anomaly that Kṛṣṇa explicitly notes as unprecedented. Kṛṣṇa questions Arjuna’s condition and the possibility of fate’s timing, framing the failure as requiring explanation rather than mere effort. Arjuna attributes the protective arrangement to Droṇa, describing the kavaca as extraordinarily concealing and resistant—beyond ordinary penetration, even in mythic comparison. The narrative then shifts to escalation: Arjuna attempts empowered deployment, but Drauni (Aśvatthāman) uses an all-weapon-nullifying counter to sever the missiles, prompting Arjuna to acknowledge constraints on repeated use. Duryodhana renews pressure; Arjuna, angered, targets non-armor vulnerabilities by disabling horses, charioteer, bow, and chariot components, briefly rendering Duryodhana chariotless. Kaurava reinforcements encircle Arjuna; visibility collapses under astric rain and massed troops until Arjuna’s renewed bow-sound and Kṛṣṇa’s conch (Pāñcajanya) restore momentum, dispersing the press and provoking renewed counter-cries from allied protectors.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—अभिमन्यु-वध के बाद की वह रात भारी अपशकुनों से भरी थी; रूखे, दारुण, भय-सूचक वायु चले और कौरव-सेना के मन में अनिष्ट की छाया उतर आई। → देवगण तक नर-नारायण के क्रुद्ध होने की आशंका से व्यथित हो उठते हैं; उधर सूर्योदय पर सूर्य-मंडल में परिधि जैसे उत्पात दिखते हैं। कौरव-शिविर में हाथी-घोड़े मल-मूत्र त्यागते, रोते-चिल्लाते हैं—और अर्जुन की उग्र प्रतिज्ञा सुनकर भय और बढ़ जाता है कि जयद्रथ प्रभात तक नहीं बचेगा। → श्रीकृष्ण सुभद्रा को आश्वस्त करते हैं—अभिमन्यु ने क्षात्रधर्म को आगे रखकर सत्पुरुषों की गति पाई है; और जयद्रथ, बालघातक पापी, अपने अवलेप का फल शीघ्र पाएगा—चाहे मनुष्य, नाग, पिशाच, निशाचर, देव-असुर कोई भी उसे घेर लें, प्रभात में वह नहीं बचेगा। → शोक के बीच कृष्ण का वचन शोक को दिशा देता है: अभिमन्यु के यश और परलोक-गति का स्मरण, तथा प्रतिशोध को धर्म-युद्ध की मर्यादा में बाँधकर अर्जुन की प्रतिज्ञा को निर्णायक लक्ष्य बना देता है। कौरव-सेना भयाक्रांत होकर आने वाले दिन की अनिवार्य विपत्ति का अनुमान करती है। → प्रभात होते ही अर्जुन की प्रतिज्ञा की परीक्षा होगी—क्या कौरव-व्यूह जयद्रथ को बचा पाएगा, या अपशकुनों की भविष्यवाणी सत्य सिद्ध होगी?
Shlokas
Verse 1
अफ---रू- >> सप्तसप्ततितमो<ध्याय: नाना प्रकारके अशुभसूचक उत्पात
संजय म्हणाला—महाराज! दुःख व शोकाने पीडित वासुदेव (श्रीकृष्ण) आणि धनंजय (अर्जुन) त्या रात्री सर्पांसारखे दीर्घ श्वास घेत पडून राहिले. त्या दोघांनाही त्या रात्री झोप लागली नाही.
Verse 2
नरनारायणोौ क्रुद्धौ ज्ञात्वा देवा: सवासवा: । व्यथिताश्रिन्तयामासु: किंस्विदेतद् भविष्यति,नर और नारायणको कुपित जान इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता व्यथित हो चिन्ता करने लगे; यह क्या होनेवाला है?
संजय म्हणाला—नर आणि नारायण क्रुद्ध झाले आहेत हे कळताच इंद्रासह सर्व देव व्याकुळ झाले आणि विचार करू लागले—आता नेमके काय घडणार आहे?
Verse 3
ववुश्व॒ दारुणा वाता रूक्षा घोराभिशंसिन: । सकबन्धस्तथा<5<दित्ये परिधि: समदृश्यत,रूक्ष, भयसूचक एवं दारुण वायु बहने लगी। (दूसरे दिन सूर्योदय होनेपर) सूर्यमण्डलमें कबन्धयुक्त घेरा देखा गया
संजय म्हणाला—रूक्ष, भयसूचक आणि दारुण वारे वाहू लागले. दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयाच्या वेळी सूर्य-मंडळाभोवती कबंधयुक्त वलय दिसून आले.
Verse 4
शुष्काशन्यश्न निष्पेतु: सनिर्घाता: सविद्युत: । चचाल चापि पृथिवी सशैलवनकानना,बिना वर्षके ही वज्र गिरने लगे। आकाशमें बिजलीकी चमकके साथ भयंकर गर्जना होने लगी। पर्वत, वन और काननोंसहित पृथ्वी काँपने लगी
संजय म्हणाला—पाऊस नसतानाही आकाशातून वज्र कोसळू लागले; विजांच्या चमकांसह भयंकर गर्जना होऊ लागली. पर्वत, वन आणि काननांसह पृथ्वी थरथर कापू लागली.
Verse 5
चुक्षुभुश्न महाराज सागरा मकरालया: । प्रतिस्त्रोत: प्रवृत्ताश्न॒ तथा गन्तुं समुद्रगा:
संजय म्हणाला—महाराज! मकरांचे निवासस्थान असलेले समुद्र प्रचंड खवळले. आणि समुद्राकडे जाणाऱ्या नद्या उलट प्रवाहाने वाहू लागल्या, जणू आपल्या उगमाकडे परत जात आहेत.
Verse 6
रथाश्वनरनागानां प्रवृत्तमधरोत्तरम् । क्रव्यादानां प्रमोदार्थ यमराष्ट्रविवृद्धये,मांसभक्षी प्राणियोंके आनन्द और यमराजके राज्यकी वृद्धिके लिये रथ, घोड़े, मनुष्य और हाथियोंके नीचे-ऊपरके ओषछ्ठ फड़कने लगे
संजय म्हणाला—त्या संग्रामात रथ, घोडे, नर आणि हत्ती यांच्यामध्ये कोलाहल लाटांसारखा कधी उसळे, कधी ओसे; जणू तो मांसभक्षी गिधाड-श्वानांना आनंद देण्यासाठी आणि मृत्युपती यमाच्या राज्याची वृद्धी करण्यासाठीच उठला होता।
Verse 7
वाहनानि शकुृम्मूत्रे मुमुचू रुरुदुश्न ह । तान् दृष्टवा दारुणान् सर्वनुत्पाताँललोमहर्षणान्
संजय म्हणाला—हत्ती, घोडे इत्यादी वाहने विष्ठा-मूत्र टाकू लागली आणि आक्रोश करू लागली। भरतश्रेष्ठा! ते सर्व भयंकर, अंगावर काटा आणणारे अपशकुन पाहून आणि महाबली सव्यसाची अर्जुनाची ती घोर प्रतिज्ञा ऐकून तुमची सारी सेना व्याकुळ झाली।
Verse 8
सर्वे ते व्यथिता: सैन्यास्त्वदीया भरतर्षभ । श्रुत्वा महाबलस्योग्रां प्रतिज्ञां सव्यसाचिन:
संजय म्हणाला—भरतर्षभा! महाबली सव्यसाची अर्जुनाची उग्र प्रतिज्ञा ऐकून तुमचे सर्व सैनिक व्यथित व हादरले।
Verse 9
अथ कृष्णं महाबाहुरब्रवीत् पाकशासनि: । आश्वासय सुभद्रां त्वं भगिनीं स्नुषया सह
संजय म्हणाला—मग इंद्रपुत्र महाबाहु अर्जुन कृष्णाला म्हणाला—“माधवा! तुझी बहीण सुभद्रा हिला तिच्या सूनबाईसह धीर दे. शांत, सत्य आणि युक्तियुक्त वचनांनी उत्तरा व तिच्या सख्यांचा शोक दूर कर, प्रभो।”
Verse 10
स््नुषां चास्या वयस्याश्व विशोका: कुरु माधव । साम्ना सत्येन युक्तेन वचसा55श्वासय प्रभो
“माधवा! तिची सून आणि तिच्या सख्यांना लवकर शोकमुक्त कर. प्रभो! सौम्य, सत्य आणि युक्तियुक्त वचनांनी त्यांना धीर दे।”
Verse 11
ततोडर्जुनगृहं गत्वा वासुदेव: सुदुर्मना: । भगिनीं पुत्रशोकार्तामाश्वचासयत दुःखिताम्
तेव्हा वासुदेव अत्यंत खिन्न मनाने अर्जुनाच्या छावणीत गेले. तेथे पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या, दुःखात बुडालेल्या आपल्या भगिनीला त्यांनी धीर दिला.
Verse 12
वायुदेव उवाच मा शोकं कुरु वार्ष्णेयि कुमारं प्रति सस्नुषा । सर्वेषां प्राणिनां भीरु निष्ैषा कालनिर्मिता
वायुदेव म्हणाले—हे वार्ष्णेयी! तू आणि सून उत्तरा, कुमार अभिमन्यूसाठी शोक करू नका. हे भिरू! काळ एके दिवशी सर्व प्राण्यांची अशीच अवस्था करतो.
Verse 13
/// | ( ३२३४॥॥॥ ४८८ £2: कुले जातस्य धीरस्य क्षत्रियस्य विशेषत: । सदृशं मरणं होतत् तव पुत्रस्य मा शुच:
तुझा पुत्र उत्तम कुळात जन्मलेला धीर-वीर होता, आणि विशेषतः क्षत्रिय. अशी मृत्यु त्यालाच शोभणारी आहे; म्हणून शोक करू नकोस.
Verse 14
दिष्ट्या महारथो धीर: पितुस्तुल्यपराक्रम: । क्षात्रेण विधिना प्राप्तो वीराभिलषितां गतिम्
हे भाग्यच! धीर महारथी, पित्याइतका पराक्रमी अभिमन्यूने क्षत्रियधर्माच्या विधीनुसार कर्तव्य पार पाडून ती उत्तम गती प्राप्त केली आहे, जी वीर पुरुष इच्छितात.
Verse 15
जित्वा सुबहुश: शत्रून् प्रेषयित्वा च मृत्यवे । गत: पुण्यकृतां लोकान् सर्वकामदुहो$क्षयान्
अनेक शत्रूंना जिंकून आणि अनेकांना मृत्युलोकात पाठवून तो पुण्यकर्म करणाऱ्यांच्या त्या अक्षय लोकांना गेला आहे, जे सर्व कामना पूर्ण करणारे आहेत.
Verse 16
तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन प्रज्ञयापि च । सन््तो यां गतिमिच्छन्ति तां प्राप्तस्तव पुत्रक:
तपस्या, ब्रह्मचर्य, श्रुतीचे अध्ययन आणि प्रज्ञा यांच्या बळावर सत्पुरुष ज्या परम गतीची इच्छा करतात, तीच गती तुझ्या पुत्राला प्राप्त झाली आहे।
Verse 17
वीरसूर्वीरपत्नी त्वं वीरजा वीरबान्धवा । मा शुचस्तनयं भद्रे गत: स परमां गतिम्
भद्रे! तू वीराची माता, वीराची पत्नी, वीरकुळात जन्मलेली आणि वीरांची बान्धव आहेस. पुत्रासाठी शोक करू नकोस; तो परम गतीला गेला आहे।
Verse 18
प्राप्स्यते चाप्पसौ पाप: सैन्धवो बालघातक: । अस्यावलेपस्य फलं ससुहृद्गणबान्धव:
वरारोहे! बालघातक तो पापी सैन्धव (जयद्रथ) जलातच आपला अंत पावेल. सुहृद आणि बान्धवांसह तो या गर्वाचे फळ भोगेल।
Verse 19
व्युष्टायां तु वरारोहे रजन्यां पापकर्मकृत् । न हि मोक्ष्यति पार्थात् स प्रविष्टो5प्पमरावतीम्
वरारोहे! ही रात्रि सरताच पहाट होताच तो पापकर्मी पार्थापासून (अर्जुनापासून) सुटणार नाही. अमरावतीत शिरून लपला तरी अर्जुनाच्या हातातून त्याला सुटका नाही।
Verse 20
श्वरः शिर: श्रोष्यसे तस्य सैन्धवस्य रणे हृतम् । समन्तपज्चकाद् बाहूं विशोका भव मा रुद:
उद्या तू ऐकशील की रणांगणात त्या सैन्धवाचा (जयद्रथाचा) शिरच्छेद झाला आणि ते समन्तपंचक क्षेत्राबाहेर जाऊन पडले. म्हणून शोक सोड; रडू नकोस।
Verse 21
क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य गत: शूरः सतां गतिम् । यां गतिं प्राप्तुयामेह ये चान्ये शस्त्रजीविन:
क्षात्रधर्म अग्रस्थानी ठेवून तो शूरवीर सत्पुरुषांची परम गती प्राप्त झाला आहे; तीच गती आम्ही आणि या जगातील इतर शस्त्रधारी योद्धेही प्राप्त व्हावी अशी इच्छा करतो.
Verse 22
व्यूढोरस्को महाबाहुरनिवर्ती रथप्रणुत् । गतस्तव वरारोहे पुत्र: स्वर्ग ज्वरं जहि
सुंदरी! रुंद छाती व विशाल भुजांनी शोभणारा, रणांगणात न ढळणारा आणि शत्रुपक्षाच्या रथी वीरांना जिंकणारा तुझा पुत्र स्वर्गलोकास गेला आहे. शोकज्वर सोड; धीर धर.
Verse 23
अनुयातश्च पितरं मातृपक्षं च वीर्यवान् सहस्रशो रिपून् हत्वा हत: शूरो महारथ:,बलवान, शूरवीर और महारथी अभिमन्यु पितृकुल तथा मातृकुलकी मर्यादाका अनुसरण करते हुए सहस्रों शत्रुओंको मारकर मरा है
पराक्रमी शूरवीर व महारथी अभिमन्यूने पितृकुल व मातृकुलाची मर्यादा पाळत हजारो शत्रूंना ठार करून अखेर स्वतःही वीरगती पत्करली आहे.
Verse 24
आश्वासय स्नुषां राज्ञि मा शुच: क्षत्रिये भृशम् । श्र: प्रियं न कक विशोका भव नन्दिनि
राणी भगिनी! अतिशय शोक करू नकोस; सूनबाईला धीर दे. कुलाला आनंद देणाऱ्या क्षत्रियकन्ये! उद्या आमच्याकडून अत्यंत प्रिय वार्ता ऐकून शोकमुक्त हो.
Verse 25
यत् पार्थेन प्रतिज्ञातं तत् तथा न तदन्यथा । चिकीर्षितं हि ते भर्तुर्न भवेज्जातु निष्फलम्
पार्थाने (अर्जुनाने) जी प्रतिज्ञा केली आहे ती तशीच पूर्ण होईल—अन्यथा नाही; ती कोणीही उलटवू शकत नाही. तुझ्या स्वामींचा संकल्प कधीही निष्फळ ठरत नाही.
Verse 26
यदि च मनुजपन्नगा: पिशाचा रजनिचरा: पतगाः सुरासुराश्न । रणगतमभियान्ति सिन्धुराजं॑ न स भविता सह तैरपि प्रभाते
जर मनुष्य, नाग, पिशाच, निशाचर, पक्षी—अगदी देव आणि असुरही रणांगणात येऊन सिंधुराज जयद्रथास साहाय्य करायला धावले, तरीही प्रभात होताच तो त्या सर्व सहाय्यकांसह नष्ट होईल; तो वाचणार नाही।
Verse 77
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि सुभद्राश्चासने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील प्रतिज्ञापर्वात ‘सुभद्रेचे आश्वासन’ नावाचा सत्त्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 515
हैँ |। हि
येथे पाठ खंडित आहे; पूर्ण व अर्थपूर्ण वाक्य उपलब्ध नाही. म्हणून दुरुस्त/संपादित पाठाविना सुसंगत अनुवाद शक्य नाही.
Frequently Asked Questions
The dilemma is operational and ethical: whether to persist with conventional force when it proves ineffective, or to shift to specialized means that intensify escalation—balancing kṣatriya resolve with disciplined restraint and accurate diagnosis.
The chapter models crisis reasoning: recognize anomalies, interrogate causes, and adapt method. Competence is shown not only in strength but in analytical recalibration and coordinated action under uncertainty.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level significance is implicit—understanding protective systems (kavaca) and counter-systems (astric nullification) as narrative instruments for examining limits of agency and the necessity of adaptive judgment.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.