Adhyaya 69
द्रोणेन दुर्योधनस्य कवचबन्धनम् — Drona’s Mantra-Bound Armor for Duryodhana
Upa-parva: Jayadratha-rakṣaṇa (Protecting Jayadratha) Episode
Sañjaya reports that Arjuna, intent on reaching Jayadratha, has penetrated Droṇa’s and the Bhoja contingents and has already neutralized multiple prominent allies, causing widespread disarray. Duryodhana approaches Droṇa in alarm, requesting immediate counsel to prevent Jayadratha’s fall and describing Arjuna as a fast-moving ‘fire’ driven by wrath, aided by Kṛṣṇa’s superior charioteering and swift horses. Duryodhana also accuses Droṇa of divided loyalties and laments that his own reliance on promised protection has endangered Jayadratha. Droṇa replies without resentment, explains the practical difficulty of matching Arjuna’s speed, and states he will not abandon the front because of his vow to seize Yudhiṣṭhira. He urges Duryodhana to personally engage Arjuna with support. To enable this, Droṇa performs a formal kavaca-bonding: he touches water, recites mantras, and binds a radiant armor, narrating its divine pedigree through a mythic transmission associated with Śiva, Indra, Aṅgiras, Bṛhaspati, and Agniveśya. He invokes extensive blessings (svasti) and then dispatches Duryodhana—now armored and accompanied by large allied forces—toward Arjuna’s chariot, as the Kaurava host resounds like a surging sea.
Chapter Arc: Narada begins a luminous digression: he recalls how King Prithu Vainya rose after Vena’s fall, and how the world heard of his consecration and fame—an ancient mirror held up to the present age of war. → The tale turns from coronation to crisis: the people suffer want, and Prithu, as kshatriya, vows to subdue all obstacles. The Earth (Vasudha), withholding her bounty, becomes the silent adversary; Prithu’s resolve hardens into a cosmic confrontation between ruler and realm. → Prithu commands the Earth to yield the long-desired ‘milk’ for the people; the great ‘milking of the Earth’ unfolds—each order of beings draws its chosen essence with its own calf and vessel, while Prithu stands as the sovereign ‘doer’ who makes abundance lawful and organized. → Order is restored: agriculture and produce arise as milk upon the earth’s surface; the people find sustenance and comfort, and Prithu’s kingship is validated as protection-through-provision, not merely conquest. → The narration closes with the image of Earth as a cow—seeking calf, milker, and vessel—leaving the listener poised to return from this exemplary ancient dharma to the harsh immediacy of Abhimanyu’s death and the war’s next turn.
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। ःिअ एकोनसप्ततितमो<ध्याय: राजा पृथुका चरित्र नारद उवाच पृथुं वैन्यं च राजानं मृतं सृज्जय शुश्रुम । यमभ्यषिज्चन् साम्राज्ये राजसूये महर्षय:
नारद म्हणाले— “हे सृंजय! आम्ही ऐकले आहे की वेनाचा पुत्र राजा पृथूही निधन पावला. महर्षींनी राजसूय यज्ञात त्याचा साम्राज्यपदावर अभिषेक केला होता.”
Verse 2
यत्नतः प्रथितेत्यूचु: सर्वानभिभवन् पृथु: । क्षतान्नस्त्रास्यते सर्वानित्येवं क्षत्त्रियोड$भवत्
नारद म्हणाले— “महर्षींनी सांगितले— ‘हा आपल्या प्रयत्नाने प्रसिद्ध होईल आणि सर्वांना जिंकेल.’ म्हणून त्याचे नाव ‘पृथू’ झाले. त्यांनी असेही म्हटले— ‘हा आपल्याला क्षती (क्षत) पासून वाचवील’; म्हणून तो ‘क्षत्रिय’—क्षतीपासून रक्षण करणारा—या अर्थपूर्ण नावाने प्रसिद्ध झाला.”
Verse 3
पृथुं वैन्यं प्रजा दृष्टवा रक्ता: स्मेति यदब्रुवन् । ततो राजेति नामास्थ अनुरागादजायत
नारद म्हणाले— “वेनाचा पुत्र पृथू पाहून प्रजांनी म्हटले— ‘आम्ही याच्यावर अनुरक्त आहोत।’ प्रजांना रंजविण्याने उत्पन्न झालेल्या त्या अनुरागामुळेच त्याचे नाव ‘राजा’ झाले।”
Verse 4
अकृष्टपच्या पृथिवी आसीदू वैन्यस्य कामधुक् । सर्वा: कामदुघा गाव: पुटके पुटके मधु
नारद म्हणाले— “वेननंदन पृथूच्या राज्यात पृथ्वी कामधेनूसारखी झाली होती. नांगर न चालवताही धान्य उगवे. सर्व गायी कामदुघा झाल्या होत्या आणि पानोपानी मधु भरलेले आढळे.”
Verse 5
आसनू् हिरण्मया दर्भा: सुखस्पर्शा: सुखावहा: । तेषां चीराणि संवीता: प्रजास्तेष्वेव शेरते
नारद म्हणाले—दर्भ-कुश सुवर्णासारखे तेजस्वी, स्पर्शास मृदू आणि सुखदायक होते. त्यांच्यापासूनच प्रजाजन वस्त्रे करून देह झाकीत आणि त्याच दर्भाच्या चटईवर शयन करून विश्रांती घेत.
Verse 6
फलान्यमृतकल्पानि स्वादूनि च मधूनि च । तेषामासीत् तदाहारो निराहाराश्च नाभवन्,वृक्षोंक फल अमृतके समान मधुर और स्वादिष्ट होते थे। उन दिनों उन फलोंका ही आहार किया जाता था। कोई भी भूखा नहीं रहता था
नारद म्हणाले—फळे अमृतासारखी, मधुर व रुचकर होती. त्या काळी लोकांचा आहार केवळ त्या फळांवरच असे; कोणीही उपाशी राहत नसे, कोणीही भुकेने पीडित होत नसे.
Verse 7
अरोगा: सर्वसिद्धार्था मनुष्या हुकुतो भया: । न्यवसन्त यथाकामं वृक्षेषु च गुहासु च
नारद म्हणाले—त्या काळी मनुष्य निरोगी, सर्वार्थसिद्ध आणि सर्व बाजूंनी निर्भय होते. ते आपल्या इच्छेनुसार वृक्षांच्या छायेत व पर्वतगुहांत निवास करीत.
Verse 8
प्रविभागो न राष्ट्राणां पुराणां चाभवत् तदा । यथासुखं यथाकामं तथैता मुदिता: प्रजा:,उस समय राष्ट्रों और नगरोंका विभाग नहीं था। सबको इच्छानुसार सुख और भोग प्राप्त थे। इससे यह सारी प्रजा प्रसन्न थी
नारद म्हणाले—त्या प्राचीन काळी राष्ट्रांची वा नगरांची विभागणी नव्हती. प्रत्येकाला इच्छेनुसार सुख व भोग प्राप्त होत; म्हणून सर्व प्रजा आनंदित होती.
Verse 9
तस्य संस्तम्भिता हयाप: समुद्रमभियास्यत: । पर्वताश्न ददुर्मार्ग ध्वजभड़श्च नाभवत्
नारद म्हणाले—राजा पृथु जेव्हा समुद्र ओलांडण्यास निघाले, तेव्हा पाणी आपोआप थांबून स्थिर झाले आणि पर्वतांनीही त्यांना मार्ग दिला. त्यांच्या रथाची ध्वजा कधीही खंडित झाली नाही.
Verse 10
त॑ वनस्पतय: शैला देवासुरनरोरगा: । सप्तर्षय: पुण्यजना गन्धर्वाप्सरसोडपि च
नारद म्हणाले—त्यानंतर वनस्पती, पर्वत, देव व असुर, मनुष्य व सर्प, सप्तर्षी, पुण्यजन (यक्ष) तसेच गंधर्व व अप्सरा—हे सर्व एकचित्ताने एकत्र येऊन राजा पृथूजवळ आले. त्याला सम्राट, रक्षक व पिता मानून ते म्हणाले—“महाराज! आपण आमचे अधिपती आहात; आपण क्षत्रिय आहात; आपणच आमचे राजा, गोप्ता आणि पिता आहात. आम्हांस असा अभिष्ट वर द्या की ज्यायोगे आम्ही अनंत काळ तृप्ती व सुख अनुभवू; हे करण्यास आपण समर्थ आहात.”
Verse 11
पितरश्न॒ सुखासीनमभिगम्येदमन्रुवन् । सम्राडसि क्षत्रियोडसि राजा गोप्ता पितासि न:
नारद म्हणाले—पितरांनी सुखासीन राजा पृथूजवळ येऊन असे म्हटले—“तू आमचा सम्राट आहेस; तू क्षत्रिय आहेस; तूच आमचा राजा, रक्षक आणि पिता आहेस. आम्हांस अभिष्ट वर दे, ज्यायोगे आम्ही नित्य तृप्ती व कल्याणसुख अनुभवू. हे करण्यास तू समर्थ आहेस.”
Verse 12
देहास्मभ्यं महाराज प्रभु: सन्नीप्सितान् वरान् । यैर्वयं शाश्वतीस्तृप्तीर्वर्तयिष्पामहे सुखम्
नारद म्हणाले—“महाराज! आपण आमचे प्रभू आहात. आम्हांस ते अभिष्ट वर द्या, ज्यायोगे आम्ही शाश्वत तृप्ती मिळवून सुखाने जीवन व्यतीत करू.”
Verse 13
तथेत्युक्त्वा पृथुर्वैन्यो गृहीत्वा55जगवं धनु: । शरांक्षाप्रतिमान् घोरांश्चिन्तयित्वाब्रवीन्महीम्
“तसेच होईल”—असे म्हणून वेनपुत्र पृथूने ‘आजगव’ नावाचे धनुष्य उचलले आणि अनुपम, भयंकर बाण हातात घेतले. मग क्षणभर विचार करून तो पृथ्वीला म्हणाला—
Verse 14
एह्ोहि वसुके क्षिप्रं क्षरैभ्य: काड्क्षितं पय: । ततो दास्यामि भद्रं ते अन्नं यस्य यथेप्सितम्
“हे वसुधे! तुझे कल्याण असो. ये—लवकर या प्रजाजनांसाठी इच्छित दुधाची धारा वाहू दे. मग—तुझे मंगल असो—ज्याला जसे अभिष्ट अन्न आहे, त्याला तसे मी देईन.”
Verse 15
वसुधोवाच दुहितृत्वेन मां वीर संकल्पयितुमर्हसि । तथेत्युक्त्वा पृथु: सर्व विधानमकरोद् वशी
वसुधा म्हणाली—“वीरा, मला कन्यारूपाने स्वीकारून संकल्प कर.” ते ऐकून जितेंद्रिय, वशी राजा पृथूने “तथास्तु” म्हणत तेथे सर्व आवश्यक विधी व व्यवस्था केली.
Verse 16
ततो भूतनिकायास्तां वसुधां दुदुहुस्तदा । तां वनस्पतय: पूर्व समुन्तस्थुर्दूधुक्षव:,तदनन्तर प्राणियोंके समुदायने उस समय वसुधाको दुहना आरम्भ किया। सबसे पहले दूधकी इच्छावाले वनस्पति उठे
त्यानंतर त्या वेळी प्राणिसमुदायाने वसुधेचे दुहन सुरू केले. सर्वप्रथम दूध मिळविण्याची इच्छा असलेली वनस्पती व वृक्ष उभे राहिले.
Verse 17
सातिष्ठद् वत्सला वत्सं दोग्धूपात्राणि चेच्छती । वत्सो5भूत् पुष्पित: शाल: प्लक्षो दोग्धाभवत् तदा
नारद म्हणाले—वत्सल गाय वासरू आणि दुहण्याची पात्रे यांची इच्छा धरून तेथे उभी राहिली. तेव्हा अद्भुत रीतीने वासरू फुललेला शालवृक्ष झाला आणि प्लक्षवृक्ष दुध काढणारा झाला.
Verse 18
उदय: पर्वतो वत्सो मेरुदोग्थधा महागिरि:
नारद म्हणाले—उदय पर्वत वासरू आहे आणि महागिरी मेरू दुहणारा आहे.
Verse 19
रत्नान्योषधयो दुग्धं पात्रमश्ममयं तथा । पर्वतोंमें उदयाचल बछड़ा, महागिरि मेरु दुहनेवाला, रतन और ओषधि दूध तथा प्रस्तर ही दुग्धपात्र था ।।
नारद म्हणाले—रत्ने व औषधी हेच दूध होते आणि दगडी पात्र होते. त्या वेळी देवांमध्येही कोणी दुहणारा तर कोणी वासरू झाला; आणि त्यांनी प्रिय, बलवर्धक, अमृतमय दूध दुहून घेतले.
Verse 20
असुरा दुदुहुर्मायामामपात्रे तु ते तदा । दोग्धा द्विमूर्धा तत्रासीद् वत्सश्चासीद् विरोचन:,असुरोंने कच्चे बर्तनमें मायामय दूधका ही दोहन किया। उस समय द्विमूर्धा दुहनेवाला और विरोचन बछड़ा बना था
त्या वेळी असुरांनी कच्च्या पात्रात मायाच दुधासारखे दोहन केले. तेथे द्विमूर्धा दोग्धा होता आणि विरोचन वासरू झाला.
Verse 21
कृषिं च सस्यं च नरा दुदुहुः पृथिवीतले । स्वायम्भुवो मनुर्वत्सस्तेषां दोग्धाभवत् पृथु:
पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर नरांनी शेतीकर्म व पिकांची उपज दुधासारखी दुहली. त्यांच्या वासराच्या स्थानी स्वायंभुव मनु होते आणि पृथु दोग्धा झाला.
Verse 22
अलाबुपात्रे च तथा विष दुग्धा वसुंधरा । धृतराष्ट्रो5भवद् दोग्धा तेषां वत्सस्तु तक्षक:
आणि तुम्बीच्या पात्रात वसुंधरेने विषाचे दुध दिले. धृतराष्ट्र दोग्धा झाला आणि त्यांचा वासरू तक्षक होता.
Verse 23
सर्पोने तुम्बीके बर्तनमें पृथ्वीसे विषका दोहन किया। उनकी ओरसे दुहनेवाला धृतराष्टर और बछड़ा तक्षक था ।।
सर्पांनी तुम्बीच्या पात्रात वसुंधरेतून विषाचे दोहन केले; त्यांचा दोग्धा धृतराष्ट्र होता आणि वासरू तक्षक. तसेच अक्लिष्टकर्मा सप्तर्षींनी ब्रह्म—वेद व तप—याचे दोहन केले; त्यांचा दोग्धा बृहस्पती, पात्र छंद आणि वासरू सोमराज होता.
Verse 24
अन्तर्धान॑ चामपात्रे दुग्धा पुण्यजनैर्विराट् । दोग्धा वैश्रवणस्तेषां वत्सश्चवासीद् वृषध्वज:,यक्षोंने कच्चे बर्तनमें पृथ्वीसे अन्तर्धान विद्याका दोहन किया। उनके दोग्धा कुबेर और बछड़ा महादेवजी थे
पुण्यजन यक्षांनी कच्च्या पात्रात पृथ्वीपासून अंतर्धानविद्येचे दोहन केले. त्यांचा दोग्धा वैश्रवण (कुबेर) होता आणि वासरू वृषध्वज (शिव) होता.
Verse 25
पुण्यगन्धान् पद्मपात्रे गन्धर्वाप्सरसो5दुहन् । वत्सश्रित्ररथस्तेषां दोग्धा विश्वरुचि: प्रभु:
गंधर्व व अप्सरांनी कमळपात्रात पुण्यगंधालाच दूधरूपाने दुहिले. त्यांचा वासरू चित्ररथ होता आणि दुहणारा प्रभु गंधर्वराज विश्वरुची होता.
Verse 26
स्वधां रजततपात्रेषु दुदुहु:ः पितरश्व॒ ताम् । वत्सो वैवस्वतस्तेषां यमो दोग्धान्तकस्तदा
पितरांनी चांदीच्या पात्रांत स्वधा-रूपी दूध दुधले. त्या वेळी त्यांचा वासरू वैवस्वत यम होता आणि दुहणारा अंतक होता.
Verse 27
एवं निकायैस्तैर्दुग्धा पयो<भीष्ट हि सा विराट् यैर्वर्तयन्ति ते हााद्य पात्रैर्वत्सैशज्ष नित्यश:
हे संजय! अशा रीतीने विविध निकायांनी वासरे व पात्रे कल्पून त्या विराट पृथ्वीपासून आपापले इष्ट दूध दुधले; त्याच व्यवस्थेने ते आजही नित्य जीवन चालवितात.
Verse 28
यज्जैश्न विविधैरिष्टवा पृथुर्वैन्य: प्रतापवान् | संतर्पयित्वा भूतानि सर्व: कामैर्मन:प्रियै:
वेनपुत्र प्रतापवान पृथूने विविध यज्ञ करून सर्व भूतांना तृप्त केले—मनास प्रिय असे सर्व काम्य पदार्थ देऊन त्यांचे पोषण केले.
Verse 29
तदनन्तर प्रतापी वेनकुमार पृथुने नाना प्रकारके यज्ञोंद्वारा यजन करके मनको प्रिय लगनेवाले सम्पूर्ण भोगोंकी प्राप्ति कराकर सब प्राणियोंको तृप्त किया ।।
त्यानंतर प्रतापी वेनकुमार पृथूने नाना प्रकारचे यज्ञ करून मनास प्रिय असे सर्व भोग मिळवून देत सर्व प्राण्यांना तृप्त केले. भूमीवर जे जे पार्थिव वैभव होते त्यांची सुवर्णाकृती करवून राजा पृथूने महायज्ञ अश्वमेधात ते ब्राह्मणांना दान केले.
Verse 30
+ चर 30“ 6 नी । ६ /३ 8 + की षष्टिनागसहस्राणि षष्टिनागशतानि च । सौवर्णानकरोद् राजा ब्राह्माणेभ्यश्व॒ तान् ददौ,राजाने छाछठ हजार सोनेके हाथी बनवाये और उन्हें ब्राह्मणोंकोी दे दिया
नारद म्हणाले—राजाने साठ हजार सुवर्णहत्ती बनविले आणि आणखी सहाशेही; आणि ते सर्व सुवर्णहत्ती ब्राह्मणांना दान म्हणून अर्पण केले।
Verse 31
इमां च पृथिवीं सर्वा मणिरत्नविभूषिताम् | सौवर्णीमकरोद् राजा ब्राह्मणेभ्यश्ष॒ तां ददौ,राजा पृथुने इस सारी पृथ्वीकी भी मणि तथा रत्नोंसे विभूषित सुवर्णमयी प्रतिमा बनवायी और उसे ब्राह्मणोंको दे दिया
नारद म्हणाले—राजाने या संपूर्ण पृथ्वीची मणि-रत्नांनी विभूषित अशी सुवर्णमयी प्रतिमा बनविली आणि ती ब्राह्मणांना दान केली।
Verse 32
स चेन्ममार सृज्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतरस्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथा: । अयज्वानमदाक्षिण्य- म्ति श्वेत्येत्युदाहरत्
नारद म्हणाले—हे सृंजया! चारही कल्याणकारी गुणांनी जे तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ होते आणि तुझ्या पुत्रापेक्षाही अधिक पुण्यवान होते, तेही मृत्युला प्राप्त झाले. जेव्हा तेही गेले, तर इतरांची काय कथा? म्हणून यज्ञकर्म व दान-दक्षिणा नसलेल्या तुझ्या पुत्रासाठी शोक करू नकोस।
Verse 69
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि षोडशराजकीये एकोनसप्ततितमो<5 ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारतात द्रोणपर्वातील अभिमन्युवधपर्वातील ‘षोडशराजकीय’ प्रसंगातील एकोणसत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 176
छिन्नप्ररोहणं दुग्धं पात्रमौदुम्बरं शुभम् । उस समय गोरूपधारिणी पृथ्वी वात्सल्य-स्नेहसे परिपूर्ण हो बछड़े
नारद म्हणाले—कापल्यावर जे पुन्हा अंकुरते तेच दूध होते; आणि त्या दुधाचे शुभ पात्र उदुंबराचे होते।
Frequently Asked Questions
Leadership must balance a prior vow (Droṇa’s pledge regarding Yudhiṣṭhira) against an urgent protection duty (safeguarding Jayadratha), showing how competing obligations constrain ethical and tactical choice.
The chapter models crisis governance: assess operational limits, preserve pledged commitments when they anchor legitimacy, and redistribute responsibility by empowering capable agents with appropriate resources.
Yes; the kavaca is justified through a sacred transmission narrative and blessing litany, functioning as legitimizing discourse that aligns military action with authoritative tradition rather than presenting it as mere force.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.