Adhyaya 5
Droṇācāryaḥ Senāpatiḥ (Droṇa Appointed Commander-in-Chief)
Upa-parva: Senāpati-Niyoga (Appointment of Droṇa as Commander)
Saṃjaya reports that Duryodhana, encouraged upon seeing Karṇa prepared, raises the urgent problem of leaderless forces and asks whom to appoint after Bhīṣma. He argues that an army without a commander disperses like a boat without a helmsman or a chariot without a charioteer. Karṇa responds by acknowledging the qualifications of multiple senior warriors but warns that selecting one among rivals can demoralize the rest; he recommends Droṇa as the elder guru and universal instructor, whose authority would be broadly accepted. Duryodhana then addresses Droṇa with a formal rationale for suitability—emphasizing lineage status, learning, age, intellect, valor, administrative judgment, austerity, and gratitude—and requests protection and victory under Droṇa’s guidance. Droṇa accepts, stating his mastery of Vedic disciplines and weapons and his intent to enact the praised qualities in action against the Pāṇḍavas. The Kaurava kings perform the installation, likened to the gods appointing Skanda, and the army celebrates with instruments, auspicious proclamations, and victory-cries, interpreting the appointment as a strategic advantage.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि रथ पर स्थित, पुरुषसिंह कर्ण के सामने दुर्योधन अपनी सेना की दशा और आगे की नीति पर विचार करता है—विजय की चाह के बीच नेतृत्व का प्रश्न सबसे पहले उठ खड़ा होता है। → दुर्योधन कर्ण की प्रशंसा करते हुए कहता है कि तुम्हारे संरक्षण से सेना ‘सनाथ’ है, पर बिना मार्गदर्शक के यात्रियों की तरह ‘अनायका सेना’ दोषों में गिरती है; एक ही समय सबको सेनापति नहीं बनाया जा सकता, इसलिए एक ऐसे प्रधान की आवश्यकता है जिसमें समस्त विशिष्ट गुण हों। → दुर्योधन निर्णायक प्रस्ताव रखता है—दुर्धर्ष, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोणाचार्य के रहते कोई दूसरा सेनापति टिक नहीं सकता; वे सेनानायकों, योद्धाओं और बुद्धिमानों में भी श्रेष्ठ, और स्वयं दुर्योधन के गुरु हैं। → दुर्योधन कर्ण के समक्ष स्पष्ट करता है कि विजय-इच्छुक देवताओं ने जैसे कार्तिकेय को सेनापति बनाया था, वैसे ही उसे शीघ्र द्रोणाचार्य को सेनापति नियुक्त करना चाहिए—युद्ध की दिशा अब गुरु-द्रोण के हाथों में सौंपने का संकल्प बनती है। → द्रोणाचार्य की नियुक्ति के बाद युद्ध की रणनीति और पांडव-पक्ष पर उसके प्रभाव का संकेत देकर अध्याय आगे के उग्र संघर्ष की ओर मोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
अपना छा अर पञठ्चमो< ध्याय: कर्णका दुर्योधनके समक्ष सेनापति-पदके लिये द्रोणाचार्यका नाम प्रस्तावित करना संजय उवाच रथस्थं पुरुषव्याप्रं दृष्टवा कर्णमवस्थितम् | हृष्टो दुर्योधनो राजन्निदं वचनमब्रवीत्
संजय म्हणाला—राजन्! रथावर स्थित, पुरुषसिंह कर्ण सज्ज असल्याचे पाहून दुर्योधन हर्षित झाला आणि हे वचन बोलला।
Verse 2
सनाथमिव मन्ये5हं भवता पालितं बलम् | अत्र कि नु समर्थ यद्धितं तत् सम्प्रधार्यताम्
संजय म्हणाला—कर्णा! तुझ्या संरक्षणामुळे ही सेना जणू सनाथ झाली आहे असे मला वाटते. आता येथे आपल्यासाठी काय शक्य आहे आणि काय हितकारक आहे—याचा नीट विचार करून निर्णय कर.
Verse 3
कर्ण उवाच ब्रृहि नः पुरुषव्याप्र त्वं हि प्राज्ञतमो नृप । यथा चार्थपति: कृत्यं पश्यते न तथेतर:
कर्ण म्हणाला—पुरुषव्याघ्र नरेश्वरा! तूच सर्वाधिक प्राज्ञ आहेस. तुझा विचार आम्हाला स्वतः सांग; कारण जसा धनाचा स्वामी आपल्या कर्तव्यकार्याचा विचार करतो, तसा दुसरा कोणी करू शकत नाही.
Verse 4
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें कर्णका आश्वायनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
संजय म्हणाला—नरेश्वरा! आम्ही सर्वजण तुझे वचन ऐकण्यास समान रीतीने उत्सुक आहोत. माझा दृढ विश्वास आहे की तू अन्याय्य किंवा धर्मविरुद्ध असे काही बोलणार नाहीस. म्हणून, हे नराधिप, बोल.
Verse 5
दुर्योधन उवाच भीष्म: सेनाप्रणेता55सीद् वयसा विक्रमेण च । श्रुतेन चोपसम्पन्न: सर्वेर्योधगणैस्तथा
दुर्योधन म्हणाला—कर्णा! पूर्वी पितामह भीष्मच आमचे सेनापती होते—वयाने, पराक्रमाने आणि विद्येने श्रेष्ठ; आणि सर्व योद्धागणही त्यांना तसेच मानत होते.
Verse 6
तेनातियशसा कर्ण घ्नता शत्रुगणान् मम । सुयुद्धेन दशाहानि पालिता: स्मो महात्मना
दुर्योधन म्हणाला—कर्णा! त्या अतियशस्वी महात्म्याने माझ्या शत्रूंच्या समूहाचा संहार करत, उत्तम व शिस्तबद्ध युद्धाने, दहा दिवस आमचे रक्षण केले.
Verse 7
तस्मिन्नसुकरं कर्म कृतवत्यास्थिते दिवम् । क॑ नु सेनाप्रणेतारं मन्यसे तदनन्तरम्
त्यांनी ते अत्यंत दुर्धर कर्म करून आता स्वर्गलोकास प्रस्थान केले आहे. अशा स्थितीत त्यांच्या नंतर तू कोणास सेनापती नेमण्यास योग्य मानतोस?
Verse 8
न विना नायकं सेना मुहूर्तमपि तिष्ठति । आहवेष्वाहवश्रेष्ठ नेतृहीनेव नौर्जले
समरांगणातील श्रेष्ठ वीर! सेनापतीशिवाय कोणतीही सेना क्षणभरही रणात टिकू शकत नाही; जसे मल्लाहाविना नौका पाण्यात स्थिर राहू शकत नाही.
Verse 9
यथा ह्मुकर्णधारा नौ रथश्नलासारथियथा । द्रवेद् यथेष्टं तद्धत् स्यादृते सेनापतिं बलम्
जशी नाविकाविना नौका पाण्यात जिथे-तिथे वाहत जाते आणि सारथीविना रथ मनासारखा भरकटतो, तशीच सेनापतीविना सेना देखील जिथे-तिथे पळून जाऊ शकते.
Verse 10
अदेशिको यथा सार्थ: सर्व: कृच्छं समृच्छति । अनायका तथा सेना सर्वान् दोषान् समरछति
जसा मार्गदर्शक नसल्यास प्रवाशांचा सारा तांडा अनेक संकटांत सापडतो, तसाच सेनानायक नसल्यास सेना सर्व प्रकारच्या दोषांमध्ये व अडचणींत पडते.
Verse 11
स भवान् वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु । पश्य सेनापतिं युक्तमनु शान्तनवादिह,अतः तुम मेरे पक्षके सब महामनस्वी वीरोंपर दृष्टि डालकर यह देखो कि भीष्मजीके बाद अब कौन उपयुक्त सेनापति हो सकता है
म्हणून माझ्या पक्षातील सर्व महात्मा वीरांकडे दृष्टि टाकून पाहा—शांतनुवंशी भीष्मांनंतर आता कोण सेनापती होण्यास योग्य आहे.
Verse 12
य॑ हि सेनाप्रणेतारं भवान् वक्ष्यति संयुगे । त॑ वयं सहिता: सर्वे करिष्यामो न संशय:,इस युद्धस्थलमें तुम जिसे सेनापतिपदके योग्य बताओगे, नि:संदेह हम सब लोग मिलकर उसीको सेनानायक बनायेंगे
या रणभूमीवर तुम्ही ज्याला सेनापतीपदास योग्य ठरवाल, निःसंशय आम्ही सर्वजण एकत्र येऊन त्यालाच सेनानायक करू.
Verse 13
कर्ण उवाच सर्व एव महात्मान इमे पुरुषसत्तमा: । सेनापतित्वमर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा
कर्ण म्हणाला—राजन्! हे सर्व महात्मे, पुरुषश्रेष्ठ आहेत; सेनापतीपदास योग्य आहेत. याविषयी अधिक विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 14
कुलसंहननज्ञानैर्बलविक्रमबुद्धिभि: । युक्ता: श्रुतज्ञा धीमन््त आहवेष्वनिवर्तिन:
येथे उपस्थित सर्व राजे कुल, देहबल, ज्ञान, सामर्थ्य, पराक्रम व बुद्धी यांमुळे सेनापतीपदास योग्य आहेत. हे सर्व श्रुती-परंपरेत निपुण, धीरोदात्त आणि रणात कधीही मागे न हटणारे आहेत.
Verse 15
युगपन्न तु ते शक्या: कर्तु सर्वे पुर:सरा: । एक एव तु कर्तव्यो यस्मिन् वैशेषिका गुणा:
परंतु त्या सर्वांना एकाच वेळी अग्रणी करता येणार नाही; म्हणून ज्याच्यात विशेष श्रेष्ठ गुण आहेत, त्यालाच एकाला निवडले पाहिजे.
Verse 16
परंतु सब-के-सब एक ही समय सेनापति नहीं बनाये जा सकते, इसलिये जिस एकमें सभी विशिष्ट गुण हों, उसीको अपनी सेनाका प्रधान बनाना चाहिये ।।
हे नरेश परस्पर स्पर्धक आहेत. यांपैकी एखाद्याला सेनापती केलेस तर उरलेले अंतःकरणात खिन्न होऊन, तुझ्या हितासाठी पूर्ण मनाने युद्ध करणार नाहीत—हे उघड आहे. म्हणून सर्वांना एकाच वेळी सेनापती करता येत नसल्याने, ज्याच्यात विशेष श्रेष्ठ गुण आहेत त्यालाच सेनेचा प्रधान करावे.
Verse 17
अयं च सर्वयोधानामाचार्य: स्थविरो गुरु: । युक्त: सेनापति: कर्तु द्रोण: शस्त्रभृतां वर:
हे सर्व योद्ध्यांचे आचार्य, वयोवृद्ध व पूज्य गुरु आहेत; म्हणून शस्त्रधार्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेले आचार्य द्रोणच या वेळी सेनापती करण्यास योग्य आहेत।
Verse 18
को हि तिष्ठति दुर्थर्षे द्रोणे शस्त्रभृतां वरे । सेनापतिःस्यादन्यो<स्माच्छुक्राज्ञिरसदर्शनात्
समस्त शस्त्रधार्यांमध्ये श्रेष्ठ, दुर्धर्ष द्रोणाचार्य असताना—शुक्र व आंगिरस (बृहस्पती) यांसारख्या महात्म्याचे—त्यांच्यावाचून दुसरा कोण सेनापती होऊ शकेल?
Verse 19
न च सो>प्यस्ति ते योध: सर्वराजसु भारत । द्रोणं यः समरे यान्तं नानुयास्यति संयुगे,भारत! समस्त राजाओंमें तुम्हारा कोई भी ऐसा योद्धा नहीं है, जो समरभूमिमें आगे जानेवाले द्रोणाचार्यके पीछे-पीछे न जाय
हे भारत! तुझ्या बाजूच्या सर्व राजांमध्ये असा एकही योद्धा नाही की, रणात पुढे जाणाऱ्या द्रोणाचार्यांच्या मागे तो चालणार नाही।
Verse 20
एष सेनाप्रणेतृणामेष शस्त्रभूतामपि | एष बुद्धिमतां चैव श्रेष्ठो राजन् गुरुस्तव,राजन! तुम्हारे ये गुरुदेव समस्त सेनापतियों, शस्त्रधारियों और बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ हैं
हे राजन्! तुमचे हे गुरुदेव सेनानायकांमध्ये, शस्त्रधार्यांमध्ये आणि बुद्धिमानांमध्येही श्रेष्ठ आहेत।
Verse 21
एवं दुर्योधनाचार्यमाशु सेनापतिं कुरु । जिगीषन्तो<सुरान् संख्ये कार्तिकेयमिवामरा:
म्हणून, हे दुर्योधन! जसे असुरांवर विजय मिळविण्याची इच्छा करणाऱ्या देवांनी रणांगणात कार्तिकेयाला सेनापती केले, तसेच तूही आचार्य द्रोणांना शीघ्र सेनापती कर।
Frequently Asked Questions
The dilemma is selecting a single commander among multiple qualified seniors: merit-based appointment risks injuring peer honor and reducing morale, yet postponing appointment threatens organizational collapse; the text resolves this by privileging a universally acknowledged guru-authority.
Collective action requires legitimate leadership and clear role-definition; in crisis, stability often depends on choosing an authority whose acceptance is institutional (guru, elder, widely trusted), not merely competitive (peer rivalry).
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the public ritual and acclamation, which function as a narrative marker that legitimacy and morale are treated as force-multipliers within the epic’s ethical-political framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.