Adhyaya 33
Abhimanyu-śravaṇa-prastāva and Cakravyūha-vinyāsa (Prelude to Abhimanyu’s Account and the Wheel-Formation Deployment)
Upa-parva: Cakravyūha-vyūha-niveśa (Formation and Deployment Episode)
This chapter opens with Saṃjaya’s characterization of the five Pāṇḍavas as exceptionally formidable in battle, accompanied by Kṛṣṇa, and then offers comparative encomia: Kṛṣṇa is presented as unequaled in excellence; Yudhiṣṭhira is praised for truth, dharma, generosity, and reverence toward brāhmaṇas; Bhīma is compared to world-ending destructive force and to Jāmadagnya (Paraśurāma) in martial intensity; Arjuna is described as incomparable in vow-competence and archery with the Gāṇḍīva; Nakula’s defining virtues are enumerated (guru-affection, discipline, humility, self-restraint, and valor); Sahadeva is likened to the Aśvins in learning and prowess. The chapter then locates these dispersed excellences as ‘collected’ in Abhimanyu, describing him as a convergence of Pāṇḍava and Kṛṣṇa qualities. Dhṛtarāṣṭra requests a comprehensive account of how Abhimanyu was killed. Saṃjaya begins that account by stating that the cakravyūha was designed by Droṇa, with kings arranged in it, richly equipped and visually marked (banners, red garments, gold ornaments). The coalition is specified: Lakṣmaṇa (Duryodhana’s son) is placed forward with a large force; the Kaurava king is depicted with Karṇa, Duḥśāsana, and Kṛpa; Droṇa stands at the front as formation-leader; Jayadratha (Sindhurāja) is positioned prominently, with Aśvatthāman and other royal sons nearby, and allied leaders (Śalya, Bhūriśravas, the Gāndhāra king) on the flanks—establishing the operational geometry that will frame Abhimanyu’s isolation.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को रणभूमि का दृश्य सुनाते हैं—तावक सेना कवच-विहीन, धूल से ढकी, दिशाएँ ताकती हुई, अर्जुन के पराक्रम से पराजित-सी; और उसी पृष्ठभूमि में दुर्योधन का तीखा उपालम्भ द्रोण के प्रति उठ खड़ा होता है। → दुर्योधन द्रोणाचार्य को कटु वचन कहकर युधिष्ठिर को न पकड़ पाने का दोष देता है और संकेत करता है कि मानो कौरव पक्ष ‘वध्य’ ठहर गया हो; द्रोण प्रतिज्ञा की ओर बढ़ते हैं, और संशप्तक पुनः अर्जुन को दक्षिण दिशा में युद्ध के लिए ललकार कर उसे मुख्य मोर्चे से दूर खींचने का उपाय करते हैं। → अभिमन्यु द्वारा कौरव-व्यूह को भेदने और अकेले पड़ जाने का संक्षिप्त, तीव्र वर्णन—उसके आक्रमण से कौरवों में दावानल-ग्रस्त वनवासियों-सा भय फैलता है; फिर धृतराष्ट्र का शोक-प्रश्न उभरता है: अर्जुन के युवा पुत्र के रण में मारे जाने का समाचार सुनकर उनका हृदय विदीर्ण हो उठता है। → संजय अभिमन्यु के ‘विक्रीडित’ समान युद्ध-कौशल और कौरव-सेना में मची भगदड़ का सार बताकर घटना-क्रम को समेटते हैं—यह अध्याय विस्तृत वध-वृत्तान्त नहीं, बल्कि उसके लिए मंच रचने वाला संक्षेप-आख्यान है। → अभिमन्यु-वध का पूर्ण विवरण और उसके पीछे की घेराबंदी/अन्याय की परतें अगले अध्यायों के लिए छोड़ दी जाती हैं।
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। है २ >> (अभिमन्युवधपर्व) त्रयस्त्रिंशो&ध्याय: दुर्योधनका उपालम्भ
संजय म्हणाला—महाराज! पूर्वीच अमितपराक्रमी फाल्गुन (अर्जुन) यांनी आम्हा सर्वांना पराभूत केले, द्रोणाचार्यांचा संकल्प निष्फळ ठरला आणि युधिष्ठिर पूर्णतः सुरक्षित राहिले; तेव्हा द्रोणांच्या संमतीने तुमचे सर्व सैन्य युद्ध थांबवून भयाने व्याकुळ होत दहा दिशांकडे पाहत छावणीकडे निघाले.
Verse 2
सर्वे विध्वस्तकवचास्तावका युधि निर्जिता: । रजस्वला भृशोद्विग्ना वीक्षमाणा दिशो दश
संजय म्हणाला—महाराज! तुमचे सर्व योद्धे युद्धात पराभूत होऊन त्यांची कवचे उद्ध्वस्त झाली होती; ते धुळीने माखलेले व भयाने अत्यंत व्याकुळ होऊन दहा दिशांकडे पाहात होते.
Verse 3
अवहारं ततः कृत्वा भारद्वाजस्य सम्मते | लब्धलक्ष्यै: शरैर्भिन्ना भूशावहसिता रणे
संजय म्हणाला—त्यानंतर भारद्वाज (द्रोण) यांच्या संमतीने त्यांनी माघार घेतली; लक्ष्यभेदी बाणांनी विदीर्ण होऊन ते रणांगणात धुळीने माखलेले पडले आणि उपहासाचे पात्र झाले.
Verse 4
श्लाघमानेषु भूतेषु फाल्गुनस्यामितान् गुणान् । केशवस्य च सौहार्दे कीर्त्यमाने<र्जुनं प्रति,समस्त प्राणी अर्जुनके असंख्य गुणोंकी प्रशंसा तथा उनके प्रति भगवान् श्रीकृष्णके सौहार्दका बखान कर रहे थे
संजय म्हणाला—जेव्हा सर्व प्राणी फाल्गुन (अर्जुन) यांच्या अमाप गुणांची स्तुती करीत होते आणि अर्जुनाविषयी केशव (श्रीकृष्ण) यांच्या सौहार्दाचेही कीर्तन होत होते, तेव्हा रणांगणातही श्रेष्ठता व निष्ठावंत मैत्रीचा यशोगान घुमू लागला.
Verse 5
अभिशस्ता इवाभूवन् ध्यानमूकत्वमास्थिता: । ततः प्रभातसमये द्रोणं दुर्योधनो 5ब्रवीत्
त्या वेळी तुमचे महारथी जणू कलंकित झालेले दिसत होते; चिंतनात निमग्न होऊन ते मूक झाले. मग पहाटे दुर्योधन द्रोणाचार्यांना उद्देशून बोलला—पुढे काय करावे याविषयी सांगण्यास सज्ज होऊन।
Verse 6
प्रणयादभिमानाच्च द्विषद्वृद्धा च दुर्मना: । शृण्वतां सर्वयोधानां संरब्धो वाक्यकोविद:
शत्रूंच्या उत्कर्षामुळे तो मनातल्या मनात फार दुःखी झाला. द्रोणाचार्यांवर त्याचे प्रेम होते आणि स्वतःच्या पराक्रमाचा अभिमानही. म्हणून क्रोधाने पेटून, वाणीमध्ये कुशल राजा दुर्योधन सर्व योद्ध्यांच्या ऐकण्यात असे म्हणाला—
Verse 7
नूनं वयं वध्यपक्षे भवतो द्विजसत्तम । तथा हि नाग्रही: प्राप्तं समीपेडद्य युधिष्ठिरम्
द्विजश्रेष्ठ! निश्चयच आम्ही तुमच्या दृष्टीने वध्यपक्षात आहोत; म्हणूनच आज राजा युधिष्ठिर अगदी जवळ येऊनही तुम्ही त्याला पकडले नाहीत.
Verse 8
इच्छतस्ते न मुच्येत चक्षु:प्राप्तो रणे रिपु: । जिधघृक्षतो रक्ष्यमाण: सामरैरपि पाण्डवै:
रणात एखादा शत्रू तुमच्या डोळ्यांसमोर आला आणि तुम्ही त्याला पकडू इच्छिलात, तर देवांसह सर्व पांडव त्याचे रक्षण करीत असले तरी तो निश्चयच तुमच्यापासून सुटू शकत नाही.
Verse 9
वरं दत्त्वा मम प्रीतः पश्चाद् विकृतवानसि । आशाभड़ूं न कुर्वन्ति भक्तस्यार्या: कंचन
तुम्ही प्रसन्न होऊन आधी मला वर दिलात, आणि नंतर तो बदलून टाकलात; पण आर्य-श्रेष्ठ पुरुष आपल्या भक्ताची आशा कधीही भंग करत नाहीत.
Verse 10
ततो<प्रीतस्तथोक्त: सन् भारद्वाजो<ब्रवीन्नपम् । नाईसे मां तथा ज्ञातुं घटमानं तव प्रिये
संजय म्हणाला—तेव्हा भारद्वाजपुत्र द्रोण त्या प्रकारे संबोधिल्याने अप्रसन्न होऊन राजास म्हणाला—“राजन्! मला प्रतिज्ञाभंग करणारा समजू नकोस. तुझे प्रिय कार्य सिद्ध व्हावे म्हणून मी सर्व शक्तीने प्रयत्न करीत आहे.”
Verse 11
ससुरासुरगन्धर्वा: सयक्षोरगराक्षसा: । नाल॑ लोका रणे जेतुं पाल्यमानं किरीटिना
संजय म्हणाला—देव, असुर, गंधर्व, यक्ष, नाग व राक्षसांसह सर्व लोक एकत्र झाले तरी, किरीटधारी अर्जुन ज्याची रक्षा करीत असेल, त्याला रणात जिंकू शकत नाहीत.
Verse 12
विश्वसृग् यत्र गोविन्द: पृतनानीस्तथार्जुन: । तत्र कस्य बल क्रामेदन्यत्र त्यम्बकात् प्रभो:
संजय म्हणाला—जिथे विश्वस्रष्टा गोविंद स्वतः उभा आहे आणि जिथे अर्जुन सेनानायक आहे, तिथे, प्रभो, त्र्यंबक (शंकर) यांच्यावाचून दुसऱ्या कोणाचे बळ कसे चालेल?
Verse 13
सत्यं तात ब्रवीम्यद्य नैतज्जात्वन्यथा भवेत् । अद्यैकं प्रवरं कंचित् पातयिष्ये महारथम्
संजय म्हणाला—“तात! आज मी सत्य बोलतो; हे कधीही अन्यथा होणार नाही. आज पांडवपक्षातील एखाद्या श्रेष्ठ महारथीला मी नक्कीच पाडीन.”
Verse 14
तं च व्यूहं विधास्यामि यो<भेट्यस्त्रिदशैरपि । योगेन केनचिद् राजन्नर्जुनस्त्वपनीयताम्,“राजन! आज उस व्यूहका निर्माण करूँगा, जिसे देवता भी तोड़ नहीं सकते; परंतु किसी उपायसे अर्जुनको यहाँसे दूर हटा दो
संजय म्हणाला—“राजन्! आज मी असा व्यूह रचीन की जो देवतांनाही भेदता येणार नाही; पण काही उपायाने अर्जुनाला इथून दूर हटवा.”
Verse 15
न ह्वाज्ञातमसाध्यं वा तस्य संख्ये5स्ति किंचन । तेन हुपात्तं सकल॑ सर्वज्ञानमितस्तत:
संजय म्हणाला—रणांगणात अर्जुनासाठी अज्ञात किंवा अशक्य असे काहीच नाही. कारण त्याने सर्व दिशांतून युद्धविद्येचे संपूर्ण ज्ञान गोळा केले आहे; म्हणून या संग्रामात तो कौशल्य व समज यांनी पूर्ण सज्ज आहे.
Verse 16
द्रोणेन व्याहते त्वेवे संशप्तकगणा: पुनः । आह्वयन्नर्जुनं संख्ये दक्षिणामभितो दिशम्,द्रोणाचार्यके ऐसा कहनेपर पुनः संशप्तकगणोंने दक्षिण दिशामें जा अर्जुनको युद्धके लिये ललकारा
संजय म्हणाला—द्रोणाचार्य तेथेच युद्धात गुंतलेले असतानाच संशप्तकगणांनी पुन्हा रणांगणात अर्जुनाला आव्हान दिले आणि त्याला दक्षिण दिशेकडे ओढून नेले.
Verse 17
ततोडअर्जुनस्याथ परै: सार्थ समभवद् रण: । तादृशो यादृशो नान्य: श्रुतो दृष्टो5पि वा क्वचित्,वहाँ अर्जुनका शत्रुओंके साथ ऐसा घोर संग्राम हुआ, जैसा दूसरा कोई कहीं न तो देखा गया है और न सुना ही गया है
संजय म्हणाला—मग अर्जुनाचा शत्रूंशी घोर रणसंग्राम झाला. असा संग्राम ना कुठे ऐकिवात होता, ना कुठे पाहिलेला होता.
Verse 18
तत्र द्रोणेन विहितो व्यूहो राजन् व्यरोचत । चरन् मध्यंदिने सूर्य: प्रतपन्निव दुर्दूश:
संजय म्हणाला—राजन्! तेथे द्रोणाचार्यांनी रचलेला व्यूह मध्याह्नीच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसत होता; तो शत्रूंना ताप देत होता, पाहणेही कठीण आणि जवळ जाणेही दुर्जेय वाटत होते.
Verse 19
त॑ चाभिमन्युर्वचनात् पितुर्ज्येष्ल्थ भारत । बिभेद दुर्भिदं संख्ये चक्रव्यूहमनेकधा
संजय म्हणाला—भारत! पित्याच्या ज्येष्ठ भ्रात्याच्या (युधिष्ठिराच्या) आज्ञेने, रणात अत्यंत दुर्भेद्य असलेल्या त्या चक्रव्यूहाला वीर अभिमन्यूने तरीही अनेकदा भेदले.
Verse 20
स कृत्वा दुष्करं कर्म हत्वा वीरान् सहस्रश: । षट्सु वीरेषु संसक्तो दौःशासनिवशं गत:
त्याने अत्यंत दुष्कर कर्म करून हजारो वीरांचा संहार केला; आणि शेवटी एकटाच सहा वीरांत गुंतून दुःशासनाच्या पुत्राच्या हातून मारला गेला.
Verse 21
सौभद्र: पृथिवीपाल जहौ प्राणान् परंतप: । वयं परमसंद्ृष्टा: पाण्डवा: शोककर्शिता: । सौभद्रे निहते राजन्नवहारमकुर्महि
भूपाल! शत्रूंना संताप देणारा सुभद्रापुत्र जेव्हा प्राणत्याग करून गेला, तेव्हा आमच्याकडे मोठा हर्ष झाला आणि पांडव शोकाने व्याकुळ झाले. राजन्! सौभद्र मारला गेल्यावर आम्ही काही काळ युद्ध थांबविले.
Verse 22
धृतराष्ट उवाच पुत्रं पुरुषसिंहस्य संजयाप्राप्तयौवनम् । रणे विनिहतं श्रुत्वा भृशं मे दीर्यते मन:
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजया! पुरुषसिंह अर्जुनाचा तो पुत्र अजून पूर्ण यौवनासही पोहोचला नव्हता. तो रणात मारला गेला असे ऐकून माझे हृदय अत्यंत विदीर्ण होत आहे.
Verse 23
दारुण: क्षत्रधर्मोडयं विहितो धर्मकर्तृभिः । यत्र राज्येप्सव: शूरा बाले शस्त्रमपातयन्
धर्मकर्त्यांनी हा क्षत्रधर्म किती दारुण ठरविला आहे—ज्यात राज्यलोभाने प्रेरित शूरवीरांनी एका बालकावरही शस्त्रास्त्रांचा प्रहार केला.
Verse 24
बालमत्यन्तसुखिनं विचरन्तमभीतवत् | कृतास्त्रा बहवो जष्नुरब्रूहि गावल्गणे कथम्
संजया, गावल्गणनंदना! तो अत्यंत आनंदी बालक निर्भयासारखा रणांगणात फिरत असताना, अस्त्रविद्येत पारंगत असलेल्या अनेक शूरवीरांनी त्याचा वध कसा केला? मला सांग.
Verse 25
बिभित्सता रथानीकं सौभद्रेणामितौजसा । विक्रीडितं यथा संख्ये तन््ममाचक्ष्व संजय
धृतराष्ट्र म्हणाला— हे संजय! रथींच्या सैन्यदलाचा भेद करण्याच्या इच्छेने प्रेरित, अमाप पराक्रमी सुभद्रापुत्र रणांगणात जसा युद्धाला खेळासारखा करून क्रीडा करीत होता—ते सर्व मला सविस्तर सांग।
Verse 26
संजय उवाच यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र सौभद्रस्य निपातनम् | तत् ते कार्त्स्न्येन वक्ष्यामि शूणु राजन् समाहित:
संजय म्हणाला— राजेंद्र! आपण सुभद्रापुत्राच्या निपाताचा जो वृत्तांत मला विचारत आहात, तो मी आपल्याला पूर्णपणे सांगतो. राजन्! एकाग्रचित्ताने ऐका।
Verse 27
विक्रीडितं कुमारेण यथानीकं बिभित्सता । आरुग्णाश्न यथा वीरा दुः:साध्याश्वापि विप्लवे
मी सांगतो—सेनाव्यूह भेदण्याच्या इच्छेने कुमार अभिमन्यूने जशी रणक्रीडा केली, आणि त्या प्रलयंकर संग्रामात जसा दुर्जय वीरांचाही पाय उखडून टाकला—ते सर्व।
Verse 28
दावाग्न्यभिपरीतानां भूरिगुल्मतृणद्रुमे । वनौकसामिवारण्ये त्वदीयानामभूद् भयम्
जसे भरपूर वेली-झुडपे, गवत-पाला आणि वृक्षांनी दाटलेल्या अरण्यात दावानलाने वेढलेल्या वनवासियांना महान भय वाटते, तसेच अभिमन्यूमुळे आपल्या योद्ध्यांना अत्यंत भय प्राप्त झाले।
Verse 33
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वणि अभिमन्युवधसंक्षेपकथने त्रयस्त्रिंशो 5ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वात, अभिमन्युवधपर्वात, अभिमन्युवधाच्या संक्षेपकथनात तैंतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The implied dilemma concerns whether a highly exclusionary formation that restricts entry/exit—when staffed by multiple elite protectors—preserves the spirit of fair combat or transforms the engagement into a morally ambiguous containment, especially when directed against a single entrant separated from support.
The chapter models guṇa-vicāra: excellence is multi-dimensional (truthfulness, discipline, learning, valor, strategic competence), and leadership assessment in itihāsa depends on composite virtues rather than a single metric of strength.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative framing—establishing character valuation and tactical conditions—so its interpretive ‘result’ lies in understanding how praise, comparison, and formation-logic prepare the causal explanation of Abhimanyu’s battlefield death within Droṇa-parva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.